Planu Urbanu Dili inisia iha tinan oin

BOBONARU, 13 Novembru 2026 (TATOLI) – Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, Gastão de Sousa, informa katak Governu sei dezenvolve Planu Urbanu Dili iha tinan oin, ho apoiu husi Banku Dezenvolvimentu Aziátiku (ADB), nu’udar parte husi esforsu atu hadi’a ordenamentu territóriu no dezenvolvimentu urbanu iha Timor-Leste.
Ministru Gastão de Sousa hato’o asuntu ne’e iha Programa Meet the Press neʼebé oragniza husi Sekretaria Estadu Komunikasaun Sosiál iha salaun Maria Tapó, nunisipiu Bobonaru, sesta-feira ne’e.
“Iha Dili ami iha akordu ida ho Banku Dezenvolvimentu Aziatiku hodi ajuda ami dezenvolve. Espera katak tinan oin ami bele hala’o ida-ne’e ba planu urbanu Dilli, ami halo dala-ida de’it ho Planu Ordenamentu Territóriu ho Planu Urbanu Dili, tanba ita ko’alia kona-ba Planu Munisipál Ordenamentu Territóriu Dili nian sei abranje mós bá iha Tíbar ne’ebé ke partense ba Likisá no mós ba Metinaru ne’ebé partense ba Manatutu”, nia hatete.
Ministru admite katak preparasaun Planu Urbanu Dili sei presiza kordenasaun kle’an entre ministériu no instituisaun governamentál oioin, tanba envolve área no responsabilidade institusionál barak.
“Dili konserteza ke sei komplikadu uitoan, tanba ne’e koordenasaun liña ministeriál lubuk ida neʼebé ami tenke hamutuk para rezolve, fó input para iha planu ke loos ba iha Dili nian”, nia dehan.
Notísia relevante: Governu altera rezolusaun ne’ebé determina elaborasaun Planu Urbanizasaun Sidade Dili
Nia hatutan katak Planu Urbanu Dili seidauk implementa tanba Primeiru-Ministru, Xanana Gusmao, nia hakarak fó uluk prioridade ba Planu Urbanu Munisipiu sira.
“Para aban-bainrua podér lokál implementa, sira iha ona planu urbanu oinsá ita bele dada ita-nia ema matenek iha Dili, idaidak fila bá nia rai hodi dezenvolve”, nia dehan.
Biban ne’e, ministru Gastão de Sousa esplika katak Timor-Leste iha ona Lei Baze Ordenamentu Territóriu, ne’ebé aprova iha Parlamentu Nasionál no promulga ona, no mós Planu Nasionál Ordenamentu Territóriu neʼebé aprova durante VIII Governu Konstitusionál.
Nia esplika katak tuirmai, Governu kontinua halo Planu Munisipál Ordenamentu Territóriu (PMOT) ba munisípiu sira ne’ebé daudaun ne’e implementa ona iha munisipiu Bobonaru, Ermera, Baukau, Vikeke no Lautein.
Aleinde ne’e, Governu implementa hela planu Uso de Uso rai urbanu atu orienta dezenvolvimentu sidade no organiza utilizasaun rai tuir planu ne’ebé estabelese.
“Ne’e ita ko’alia de’it iha sidade laran hanesan Maliana agora iha faze implementasaun Planu Uzu Rai Urbanu, Glenu, Baukau mós iha faze implementasaun, Vikeke, no Lautein, mak hein aprova iha Konsellu Administrasaun iha tempu badak para implementa iha tempu badak”, nia hatete.
Importánsia husi Planu Urbanu
Prevensaun dezastre no reziliénsia, ne’ebé ajuda hodi evita populasaun hela iha zona risku (hanesan iha tasi-ninin ka fatin ne’ebé kona inundasaun) no haforsa kapasidade atu hasoru mudansa klímatika. Ordenamentu sidade, organiza estrada, bee-moos, saneamentu, no asesu ba servisu públiku hodi rezolve problema populasaun ne’ebé buras lalais; no uzu rai ne’ebé justu hodi garante katak rai sira uza tuir ninia vokasaun no labele mosu konflitu entre rai ba moris fatin, komérsiu, ka área verde.
Importánsia husi Planu Munisipál Ordenamentu Territóriu (PMOT)
Planeamentu iha nivel munisípiu, nu’udar ligasaun entre planu nasionál (PNOT-TL) no planu lokál, PMOT define oinsá munisípiu ida nia teritóriu tenke dezenvolve; Promove desentralizasaun mak fó podér no orientasaun ba autoridade munisipál sira atu hili prioridade dezenvolvimentu tuir nesesidade lokál sidade no área rurál; Ekuidade no kreximentu atu asegura katak infraestrutura no empregu fahe ho justu iha munisípiu laran tomak.
Importánsia husi Planu Uzu Rai Urbanu
Kontrola edifikasaun, determina fatin ne’ebé bele harii uma, edifísiu komersiál, indústria, ka rai-loke/parke; Hadi’a kualidade moris katak evita ema harii uma livremente iha dalan-ninin ka fatin perigozu, nune’e fasilita funsionamentu transporte no seguransa públiku; Protesaun ambientál katak proteje rekursu naturál no patrimóniu kulturál husi dezenvolvimentu ne’ebé la tuir regulamentu.
Notísia relevante: Planu Munisipál Ordenamentu Territóriu ba munisípiu tolu aprovadu
Jornalista: Sergio da Cruz
Editora: Maria Auxiliadora

