Top

Media Tour 2026: Misaun iha Rai-ketan Oekusi kumprida, adeus Atoni-oan sira (Parte V-ramata)

Atividade Media Tour 2026 ne’ebé ekipa União da Profissão de Jornalistas de Timor-Leste (UPJTL) hala’o durante loron haat (04-07 Outubru 2026) iha área remota ne’ebé pertense ba Rai-ketan Oekusi. Imajen Mídia UPJTL

DILI, 15 Novembru 2026 (TATOLI)—Loromatan halekar nia naroman iha Rai-ketan Oekusi, lori naroman bá rai no hafoun movimentu moris iha komunidade. Estudante sira hakat sai husi uma ho livru iha liman atu bá eskola, funsionáriu públiku sira hahú movimenta iha dalan-dalan atu bá fatin servisu, negosiante sira loke sira-nia loja, no agrikultór sira kontinua sai bá toos atu buka sira-nia moris.

Ema idaidak hahú nia atividade ho objetivu no responsabilidade rasik, maibé hotu-hotu iha hanoin ida de’it: buka moris no sustenta família. Iha movimentu simples sira-ne’e, rai Atoni (Oekusi) hatudu nia oin hanesan rai ida-ne’ebé moris ho esforsu, servisu no esperansa komunidade nian.

Atividade Media Tour 2026 ne’ebé ekipa União da Profissão de Jornalistas de Timor-Leste (UPJTL) hala’o durante loron haat (04-07 Outubru 2026) iha área remota ne’ebé pertense ba Rai-ketan Oekusi. Imajen Mídia UPJTL

Entre movimentu sira iha loron ne’ebá ne’e, ekipa jornalista União da Profissão dos Jornalistas de Timor-Leste (UPJTL) mós prepara an atu hahú viajen fila bá Dili. Media Tour 2026, ne’ebé durante loron haat lori ekipa ne’e atu hakbesik an bá realidade komunidade iha Oesilo, Pásabe no fatin sira seluk iha Oekusi, ramata ona.

Ekipa prepara an fila bá Dili iha tuku 09.00 Otl, husi guest house (fatin-hela) iha Bairru Santa Rosa. Movimentu bá Dili hahú daudaun, maibé memória kona-ba loron sira iha Oekusi sei nafatin akompaña viajen ne’e. Adeus Rai-ketan Oekusi. Adeus rai Atoni. Até loron seluk.

Husi Oekusi bá rai Indonézia

Dalan hahú ho diresaun bá fronteira Wini. Iha-ne’ebá, ekipa tenke kumpre prosedimentu migrasaun atubele hakat bá área Indonézia, liuhusi fronteira Sakato. Hafoin kumpri tiha prosedimentu ne’e, ekipa kontinua viajen bá Atambua.

Atividade Media Tour 2026 ne’ebé ekipa União da Profissão de Jornalistas de Timor-Leste (UPJTL) hala’o durante loron haat (04-07 Outubru 2026) iha área remota ne’ebé pertense ba Rai-ketan Oekusi. Imajen Mídia UPJTL

Iha área Wini, tanba seidauk matabixu, ekipa pauza uitoan hodi sosa ikan-tunu no katupa hodi kalsu estómagu. Hahán maski simples maibé fó enerjia ba ami atu enfrenta viajen naruk ida tan. Iha meza ida, jornalista na’in-lima han hamutuk, konversa no fahe hanoin. Tada katak jornalista maski maihusi idaidak nia orijen maibé unidu iha misaun.

Iha konversa ne’e, sentimentu ida-ne’ebé mosu mak orgullu tanba atividade iha Oekusi ramata ho di’ak. Depoizde loron haat ne’ebé liu iha Oesilo, Pásabe no Oekusi Vila, agora tempu atu fila bá Dili no kontinua hala’o kna’ar loroloron nian iha idaidak nia instituisaun iha kapitál nasaun.

Maibé, viajen ne’e presiza organiza tuir oras. Fronteira Motain iha oras servisu ne’ebé tenke konsidera, tanba ne’e ekipa kontinua viajen ho kuidadu atu la lakon tempu.

Bainhira ekipa União da Profissão de Jornalistas de Timor-Leste (UPJTL) fila-hikas ba Dili hafoin hala’o durante loron haat (04-07 Outubru 2026) hala’o Media Tour 2026 iha área remota ne’ebé pertense ba Rai-ketan Oekusi. Imajen Mídia UPJTL

To’o Atambua, ekipa deskansa lai hodi hakat bá almosu. Rai manas tebes. Rai nia manas ne’e hamanas ami isin, halo ami satan labele. Kosar ba kosar. Ami tuur iha restorante ida-nia laran hanesan loloos hoban an hela ho bee. Han mós gostu laiha. Pasiénsia simu realidade tanba agora ne’e tempu bailoron naruk ka El Niño ne’ebé halo rai tenke manas no halo udan-been la mai. Iha tempu ne’e, membru UPJTL sira hein to’o tuku 14.00 oras Indonézia nian, atu kontinua bá Motain.

Motain no Batugadé, dalan fila bá rai rasik

Bainhira oras Indonézia tama ona tuku 14.00, ekipa sai husi Atambua no kontinua bá fronteira Motain. Tuku 14.43, ekipa to’o iha área Migrasaun Indonézia. Membru sira idaidak hatuun sasán atu kumpri prosedimentu verifikasaun dokumentu.

Iha fatin ne’e, funsionáriu migrasaun, mane sangai ida, simu ekipa ho oin-midar no husu. Ah, laran ne’e husu ba husu. Ema-nia aman ne’e atu husu lerek saida ba ami? Atu husu foto karteira karik? Lae! La husu foto karteira maibé husu pasaporte. Oh… Ami hatudu daudaun dokumentu ba ema-nia oan ne’e. Dokumentu idaidak hetan verifikasaun no karimbu molok ekipa bele kontinua bá etapa tuirmai.

Bainhira ekipa União da Profissão de Jornalistas de Timor-Leste (UPJTL) fila-hikas ba Dili hafoin hala’o durante loron haat (04-07 Outubru 2026) hala’o Media Tour 2026 iha área remota ne’ebé pertense ba Rai-ketan Oekusi. Imajen Mídia UPJTL

Depoizde prosesu Migrasaun ramata, ekipa kontinua liuhusi área kontrolu fronteira Indonézia. Funsionáriu seguransa sira mós halo verifikasaun antes ekipa bele hakat bá área Timor-Leste.

Tuku 15.00, tuir oras Timor-Leste nian, ekipa to’o iha fronteira Batugadé. Iha ne’ebá, funsionáriu Migrasaun Timor-Leste simu ekipa ho sorumutu no husu pasaporte tuir prosedimentu entrada nian. Hafoin ultrapasa verifikasaun dokumentu, ekipa foti sasán no kontinua sai husi área Migrasaun.

Ekipa filafali ba rain rasik. Dala ida tan, dalan ne’ebé iha loron sira liubá lori ami bá Oekusi, agora lori filafali ami bá Dili. Fronteira ne’e la’ós de’it fatin atu hatudu pasaporte no simu karimbu, maibé mós sai pontu ligasaun entre viajen ida-ne’ebé ramata no responsabilidade sira-ne’ebé hein hela iha rai-boot nia sidade (Dili).

Tuku 15.28 Otl, ekipa husik Batugadé no kontinua hahú viajen bá Dili, liuhusi Atabae, Loes, Likisá, Kasait no Tibar. Iha dalan, paizajen tasi, foho, komunidade nia uma sira no movimentasaun transporte sai parte husi panorama ne’ebé akompaña viajen naruk ne’e.

Haree realidade moris

Iha dalan husi Batugadé bá Dili, buat ida-ne’ebé kontinua dada atensaun mak atividade ekonomia ki’ik iha dalan-dalan. Iha fatin balun, komunidade fa’an hela sira-nia produtu hanesan masin, ikan-tunu no produtu seluk, hodi buka osan atu sustenta nesesidade família nian.

Edifísiu públiku sira, liuliu eskola no fasilidade saúde, kontinua loke hodi fó atendimentu ba populasaun. Estrada sira-ne’ebé liga komunidade ho sentru munisípiu sai dalan importante ba transporte públiku no movimentu ekonomia loroloron.

Bainhira ami hakat besik daudaun Dili, movimentu iha estrada hahú rame husi sikun ba sikun. Tuku 18.00 Otl, ekipa to’o iha kapitál, rai besik atu nakukun. Tempu to’o ona atu idaidak fila bá uma maibé viajen seidauk ramata ba membru sira hotu.

Iha Delta, kolega ida husi ekipa ne’ebé hela iha ne’ebá tun uluk. Depoiz, membru seluk ne’ebé nia hela-fatin iha diresaun Bekora kontinua viajen.

Iha Delta, maski rai nakukun ona, ami haree komunidade kontinua fa’an sasán iha estrada. Joven sira no ema katuas balun hamriik fa’an pulsa no sigaru. Iha sira-nia movimentu ne’e, hatudu oinsá esforsu loroloron atu buka osan-rahun ba nesesidade família nian.

Iha área tasi-ibun Prais dos Coqueiros nian, joven balun fa’an ikan, fa’an katupa, fa’an nuu-laloir, fa’an ikan-tunu, batar tunu, balun seluk kontinua fa’an produtu iha merkadu no supermerkadu sira mós loke nafatin hodi atende kliente sira tuir nesesidade idaidak nian.

Bainhira liu área Motael, panorama moris iha kapitál kontinua muda an tuir fatin. Joven balun fa’an naan-kabuar (pentolan), balun fa’an nuu-laloir, balun fa’an kafé no balun seluk fa’an hahán. Sira hotu iha objetivu hanesan: buka rendimentu atu sustenta moris loroloron nian.

Iha área Palásiu Governu, maski nakukun ona maibé atividade komunidade nian kontinua funsiona. Ema balun nafatin fa’an pulsa, balun seluk halo negósiu seluk, balun halo ezersísiu no tuur halimar iha tasi-ibun hodi aproveita ár livre.

Hakat ida-ne’e kontinua bá área Bidau Segol nian. Iha-ne’ebá, ha’u haree katak loja sira nafatin loke, komunidade kontinua sosa sasán, no estasaun kombustivel sira simu motór no karreta ne’ebé tama no sai. Iha área ne’e, movimentu komérsiu no transporte kontinua hatudu oinsá kapitál moris ho atividade ekonomia loroloron.

Bainhira karreta sa’e bá Kuluhun, movimentu iha estrada nafatin maka’as. Iha sorin seluk, konstrusaun Ponte Maufelu kontinua la’o, ho servisu konstrusaun ne’ebé hala’o atu alkansa objetivu infraestrutura ne’ebé planeada.

To’o iha Bekora, movimentu ekonomia mós nafatin moris. Ema balun tama no sai loja atu sosa nesesidade uma-kain, no ema balun seluk fa’an sate iha estrada sorin-sorin. Iha kada atividade ki’ik ne’e, iha esforsu ida atu buka osan-rahun ba moris aban-bainrua.

Viajen ramata, maibé istória la ramata

To’o iha Kulau, Bekora, tada katak ha’u to’o duni ona iha destinasaun. Loron ne’ebé hahú iha Oekusi ramata iha Dili, depoizde viajen naruk liuhusi fronteira rua no fatin oioin iha Timor-Leste no Indonézia.

Ha’u memoriza filafali viajen durante loron haat liubá. Oesilo, Pásabe no Oekusi Vila agora sai parte husi memória ida-ne’ebé sei nafatin iha hanoin. Iha fatin sira-ne’e, ekipa la’ós de’it halo observasaun ba realidade komunidade nian, maibé mós hetan oportunidade atu komprende katak iha kada fatin, iha istória no luta moris ne’ebé lahanesan.

Husi rai remota Oekusi nian to’o kapital Dili, dalan ne’e hanorin katak Timor-Leste iha realidade oioin. Iha komunidade ne’ebé buka moris liuhusi agrikultura, iha sira-ne’ebé sustenta família ho komérsiu ki’ik iha dalan-dalan, no iha sira-ne’ebé kontinua hala’o servisu públiku atu atende nesesidade sidadaun sira.

Ba jornalista sira, viajen hanesan ne’e iha signifikadu liuhusi movimentu husi fatin ida bá fatin seluk. Jornalizmu presiza sai husi edifísiu redasaun, hakbesik an bá komunidade, haree realidade ho matan rasik no rona istória husi ema sira-ne’ebé moris iha realidade ne’e.

Media Tour 2026 remata ona, maibé esperiénsia no memória ne’ebé hetan durante loron haat ne’e sei kontinua buras iha memória. Iha dalan fila bá Dili, buat ne’ebé ami lori la’ós de’it imajen paizajen no lembransa kona-ba fatin sira-ne’ebé ami vizita, maibé mós komprensaun kle’an liu kona-ba moris, esforsu no esperansa abitante sira-nian.

Iha Kulau, molok haketak malu, ha’u hato’o liafuan agradese ba kolega sira-ne’ebé hamutuk hala’o viajen ne’e: obrigadu ba tempu, ba konfiansa, kolaborasaun no esperiénsia ne’ebé ita fahe hamutuk. Viajen ida-ne’e ramata ho di’ak, maibé istória sira-ne’ebé ita haree no rona iha Oekusi sei nafatin akompaña ita iha forma sira seluk.

Jornalista: Felicidade Ximenes

Editór: Xisto Freitas da Piedade

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!