Media Tour 2026: Ramata iha Oesilo no Pásabe, kontinua iha Oekusi Vila (Parte-IV)

DILI, 01 Novembru 2026 (TATOLI)—Loron nia manas iha loron ne’ebá hanas ami isin sai kosar no kolen, hanesan hakarak atu koko ami-nia rezisténsia. Maibé, la konsege hamate ami-nia vontade atu fila-hikas bá Oekusi Vila.
Ami termina ona atividade Media Tour iha Oesilo no Pásabe iha 07 Outubru 2026, tuku 12:00 Otl. Ramata atividade la signifika ami-nia viajen no esperiénsia iha fatin rua ne’e ramata hotu. Ami sei husik hela rai ne’ebá iha fizikamente, maibé la’ós ho memória.

Memória grava metin lala’ok atividade sira-ne’ebé ami hala’o iha sub-rejiaun rua ne’e iha ami-nia kakutak. Kada lurón ne’ebé ami hakat liu, kada ema ne’ebé ami hasoru no kada istória ne’ebé ami rona, iha lisaun ida-ne’ebé labele sukat ho distánsia ka tempu. Ami lori sira hotu hanesan lembransa ida husi rai fronteira ne’ebé husik marka iha ami-nia laran.
Lee notísia relevante: Media Tour 2026: Pásabe nia realidade, jornalista nia responsabilidade (Parte-III)
Ami fila ho ansiedade. Ánsia ida-ne’e tanba iha ajenda importante ida-ne’ebé ami tenke atende iha Oekusi Vila ne’ebá iha tuku 14:00 Otl. Ami sei hala’o enkontru no entrevista Prezidente Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambenu (RAEOA), Régio da Cruz Salu, kona-ba dezenvolvimentu Rai-ketan Oekusi no kona-ba Loron Nasionál Liberdade Imprensa nian.

Viajen ida-ne’e diferente ho viajen anteriór husi Oekusi Vila bá Oesilo no Pásabe. Iha viajen ne’ebá, ami halai ho kalma no ho jeitu. La duni tempu. Maibé, viajen ida-ne’e, ami koko halai ho velosidade atu to’o lalais iha Oekusi Vila. Ami hakarak on time. Prinsípiu jornalista no étika jornalizmu hanorin katak tempu ba jornalista la’ós de’it kona-ba oras ne’ebé haree iha relójiu, maibé mós kona-ba responsabilidade, oportunidade no kompromisu. Ok gaas, guys…
Maski sama gás mina-mohu, ami la pániku. Ami idaidak hakmatek ami-nian. Balun dukur ona husi karreta nia tatidik nia habosok. Balun fali nia matan hahú todan ba daudaun atu lori sira bá dukur. Ha’u, koko habosok ha’u-nia matan atu dukur lalais hanesan kolega sira maibé la konsege. Matan moos nafatin. Duké halo seguransa fali ba kolega sira-nia dukur iha hakmatek laran no ho mehi furak ne’e, ha’u baku matan tún-sa’e hodi observa kondisaun terrenu no komunidade nia atividade husi karreta laran.

Durante viajen mai Oekusi Vila, ha’u haree komunidade nafatin depende ba atividade agrikultura nu’udár fonte importante ba sira-nia moris. Iha tempu hanesan, infraestrutura estrada iha área rurál mós hahú hetan dezenvolvimentu liuhusi konstrusaun ne’ebé hala’o hela. Espera katak, ho konstrusaun ne’e, iha tempu badak bele hamenus problema asesu ne’ebé komunidade enfrenta durante ne’e.
Iha dalan, ponte sira sai mós parte importante husi ha’u-nia observasaun, tanba infraestrutura ne’e iha papél importante atu suporta movimentu komunidade no transporte iha área referida. Kondisaun estrutura ponte, moru protesaun, sistema drenajen no seguransa ba utilizadór estrada maka aspetu sira-ne’ebé presiza hetan konsiderasaun.

Ponte ne’ebé iha kondisaun di’ak bele garante asesu ba komunidade, fasilita transporta sasán no pasajeiru, no apoia atividade ekonómika lokál. Tanba ne’e, manutensaun no monitorizasaun regulár husi entidade kompetente presiza sai prioridade, liuliu bainhira iha estragu ka risku ne’ebé bele afeta seguransa públika.
Atu asegura katak informasaun kona-ba kondisaun ponte sira-ne’e loos, observasaun direta, dokumentasaun fotográfika no entrevista ho utilizadór estrada ka autoridade relevante sai elementu importante atu verifika realidade iha terrenu.
Aleinde infraestrutura, ambiente mós sai aspetu ida-ne’ebé ha’u observa durante viajen. Kondisaun ai-hun no ai-laran, limpeza iha estrada, jestaun lixu, fonte bee, rai ne’ebé hetan erosaun no utilizasaun rai husi komunidade maka parte husi realidade ambientál ne’ebé presiza hetan atensaun.

Ambiente ne’ebé moos no konservadu iha kontribuisaun importante ba saúde públika, prezervasaun biodiversidade no komunidade nia moris di’ak. Tanba ne’e, kuidadu ba natureza no partisipasaun komunidade iha atividade konservasaun sai aspetu importante atu observa no dokumenta.
Iha reportajen, evidénsia husi fatin ne’ebé vizita, dokumentasaun fotográfika bainhira apropriadu no entrevista ho komunidade ka autoridade relevante presiza sai baze atu hatudu problema ambientál sira-ne’ebé identifikadu. Liuhusi verifikasaun dadus, informasaun ne’e bele aprezenta ho klara no imparsiál, hodi fó informasaun ba públiku no promove konxiénsia kona-ba importánsia atu proteje ambiente.
Durante viajen, edifísiu públiku sira mós tama iha ha’u-nia observasaun, atu komprende kondisaun infraestrutura no prestasaun servisu públiku iha área sira-ne’ebé ami liu. Kondisaun fízika edifísiu, limpeza, manutensaun, asesu ba públiku, fasilidade sira-ne’ebé disponivel no atividade servisu ne’ebé hala’o iha edifísiu referidu maka aspetu sira-ne’ebé presiza hetan atensaun.

Edifísiu públiku hanesan eskola, sentru saúde, edifísiu administrasaun lokál no fasilidade komunidade seluk iha papél importante iha prestasaun servisu ba sidadaun. Tanba ne’e, kondisaun infraestrutura no disponibilidade fasilidade sira presiza hetan monitorizasaun atu asegura prestasaun servisu ne’ebé di’ak ba komunidade.
Observasaun direta, dokumentasaun kondisaun edifísiu no entrevista ho funsionáriu ka responsável relevante bele ajuda atu komprende manutensaun, utilizasaun no dezafiu sira-ne’ebé edifísiu públiku enfrenta. Ho nune’e, informasaun ne’ebé aprezenta ba públiku bele bazeia ba evidénsia, transparente no imparsiál.
Hasoru Prezidente RAEOA
Bainhira to’o iha Oekusi Vila, tuku 13:45 loloos. Ami mós semo be… Husi terrenu ida dook be dook no iha kondisaun infraestrutura (estrada) ne’ebé seidauk di’ak ne’e, ami lori oras ida-resin de’it to’o ona iha Oekusi Vila.
Sorte aat. Bainhira ami to’o atu buka hasoru Prezidente RAEOA, ami simu informasaun katak Prezidente Régio da Cruz Salu laiha tempu atu fó entrevista iha loron ne’ebá. Funsionáriu ida informa katak entrevista bele realiza iha dadeer loron tuirmai. Ah, halai to’o velosidade bulak-rai nian depoiz la konsege? La demais maka ne’e. Informasaun ne’e halo membru balun sente menus vontade ona atu kontinua hein to’o loron tuirmai. Basá, loron tuirmai iha ajenda seluk ne’ebé ekipa atu halo.

Maibé, bainhira ami sei koordena malu hela, teki-teki feto joven ida isin-mutin, isin bokur no fuuk mulata mosu sai husi odamatan Gabinete Prezidente RAEOA nian hanesan anju hodi tatoli lia kmanek ba ekipa Uniaun Profisaun Jornalista Timor-Leste (UPJTL). Nia informa katak Prezidente RAEOA husu atu ekipa tama bá laran hodi kontinua entrevista. Aduh…. Tensaun tun hikas bá normál.
Ekipa UPJTL lakohi hein kle’ur tan. Ho informasaun ne’e, membru balun ne’ebé antes ne’e reazen ba adiamentu entrevista, rejeita lakohi tama. Maibé, sira seluk hahú nadodon daudaun bá eskritóriu laran atu hahú entrevista. Jornalista na’in-neen maka reprezenta ekipa hodi hasoru Prezidente RAEOA iha sala reuniaun.
Bainhira ami tama bá edifísiu laran, funsionáriu sira-ne’ebé hamriik besik odamatan simu ami ho laran-metin no konvida atu tama no tuur. Ami rona instrusaun hodi tuur daudaun iha kadeira laran. Maibé, sekretária husi Prezidente RAEOA nian mai informa ba ami atu hein minutu balun tan tanba Prezidente sei atende hela vizitante seluk.

Dehan hein minutu balun tan maibé sai fali minutu barak nia laran mós seidauk hahú de’it. Minutu sira liu, loron hahú monu bá nakaras loloos. Ami nafatin tuur hein, maibé kolega jornalista balun hahú murmura hanesan ema hadau sira-nia doben. He-he-he. La’ós kestaun hadau doben maibé tanba hein ema-boot ne’e iha tempu naruk nia laran la naklosu mai de’it ne’e. Keta Prezidente RAEOA tau nia an sai inimigu ba jornalista karik? He-he-he. Lae…Lae…
La kle’ur, ema-nia oan (Prezidente RAEOA) ne’e sai mai ho ain la sabelok malu no hakat mai nakonu ho esperansa, hamnasa, hasee ami no hatene foti jornalista sira-nia laran ho liafuan hamaus: “Boot sira, hau-nia alin sira… Imi hotu di’ak ka lae?” Maski bele hirus maibé hanesan ema la lakon respeitu ba nia maluk no ba nia nai-ulun ida. Ami hatán ho respeitu, hodi hato’o mós liafuan deskulpa tanba ami bele okupa nia tempu. Prezidente la laran rua-rua. Nia simu ami, kaer ami liman no konvida ami hodi tuur.

Bainhira ami hotu-hotu tuur, Prezidente UPJTL, Horácio Babo, hahú esplika objetivu ekipa nia vizita ba RAEOA. Nia hato’o katak UPJTL mai Oekusi atu komemora Loron Nasionál Liberdade Imprensa, no organiza Media Tour atu haree diretamente realidade dezenvolvimentu no situasaun sosiál iha área rurál.
Nia esplika katak durante atividade loron haat iha Oekusi, ekipa realiza sosializasaun literasia mídia ba estudante no lideransa lokál sira iha Bobometo (Oesilo) no Abani (Pásabe). Hafoin atividade sira-ne’e ramata, ekipa filafali bá Oekusi Vila atu kumprimenta Prezidente RAEOA no hato’o informasaun kona-ba servisu kobertura ne’ebé hala’o.

UPJTL mós hato’o katak jornalista nia kna’ar maka fó-sai informasaun ne’ebé sira haree no verifika diretamente iha área rurál, atu públiku bele hatene realidade no progresu dezenvolvimentu iha komunidade.
Uniaun Profisaun Jornalista Timor–Leste husu ba Prezidente RAEOA atu utiliza mídia ba atividade RAEOA nian.
“Nu’udár asosiasaun, UPJTL fó-hanoin ba Prezidente RAEOA utiliza jornalista sira ba ita-boot nia atividade. Buat ruma ne’ebé maka ita-boot sente la satisfáz iha jornalista sira-nia publikasaun ka ladún balansu maka ita-boot husu direitu resposta. Lei Komunikasaun sosiál fó dalan ba ida- ne’e,” Prezidente UPJTL, Horácio Babo dehan iha ámbitu sorumutu entre jornalista sira ho Prezidente RAEOA, iha Gabinete Prezidente Autoridade RAEOA, Oekusi.

Nia husu mídia sira nafatin halo kobertura ba atividade Prezidente Autoridade RAEOA nian tanba mídia maka ajuda Prezidente Autoridade nia servisu sira.
Hafoin Prezidente UPJTL ramata hato’o informasaun kona-ba atividade ne’ebé ekipa hala’o durante loron haat iha Oekusi, Prezidente RAEOA hato’o agradese tanba ekipa bele to’o diretamente ba komunidade iha área rurál, hodi haree kondisaun no problema ne’ebé komunidade enfrenta, liuliu iha parte infraestrutura bázika.
“Husi parte ami-nian hakarak husu ba mídia halo nafatin publikasaun ba RAEOA, tanba la’ós kestaun kona-ba saida maka ita halo ona, saida maka ita seidauk. Se ita halo ona karik objetivu ka misaun morál boot ne’e saida. Tanba Oekusi rai enklave iha nasaun ida-nia leet, se nasaun ida haree ita mudansa di’ak sira tenke di’akliu ita. Tanba ne’e, agora se ita-nia dezenvolvimentu ladún la’o ka ladún di’ak ita nafatin Estadu no povu TL, entaun ami so husu katak nafatin publika Oekusi nia lala’ok dezenvolvimentu saida de’it,” Prezidente Autoridade hato’o.

Régio afirma katak mídia importante ba sira tanba ajuda sira-nia servisu sira hodi hato’o bá Governu Sentrál, tanba ne’e agradese ba ekipa UPJTL ne’ebé mai fronteira hodi publika dezenvolvimentu Oekusi liliu iha parte fronteira sira tanba fronteira ne’e to’o ohin loron bele dehan katak seidauk fronteira ekonomia loloos, so bele dehan fronteira imigrasaun, entaun bá-oin tenke halo fronteira ekonomia tanba bainhira la halo fronteira ekonomia maka hamosu nafatin dalan illegál.
La’ós liman, tilun no ibun de’it maka bele halo serbisu jornalístiku. Hanesan jornalista, matan ne’e mós hala’o serbisu jornalístiku liuhusi observasaun. Iha sala reuniaun ne’e, maski ekipa UPJTL ho Prezidente RAEOA hala’o diskusaun namanas hela, ha’u-nia matan aproveita baku tún-sa’e bá ambiente iha eskritóriu laran. Ha’u haree fotografia oioin ne’ebé taka iha parede. Entre fotografia sira-ne’e, iha fotografia Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, no Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hamutuk ho Bandeira Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL) no bandeira RAEOA. Iha bandeira RAEOA nia klaran hakerek liafuan Portugés “O Início e o Futuro”. Iha parede mutin ne’e mós iha fotografia labarik sira-ne’ebé halimar iha tasi, kalendáriu, ai-funan no lista prezensa ne’ebé rai iha meza leten.
Hafoin enkontru ho Prezidente RAEOA, ekipa UPJTL komesa sente katak loron tama ona ba nia rohan. Kolen ne’ebé halibur an iha ami isin tanba viajen no atividade durante loron sira liubá, sai sinál katak tempu atu deskansa to’o ona. Iha Oekusi Vila, ami hetan uma-hela (guest house) ida iha Bairru Santa Rosa. Iha fatin ne’e, sai oportunidade atu halakon presaun viajen, haforsa fali enerjia no prepara an tanba loron tuirmai sei lori ami bá esperiénsia no atividade foun sira.
Jornalista: Felicidade Ximenes
Editór: Xisto Freitas da Piedade

