Top

Media Tour 2026: Pásabe nia realidade, jornalista nia responsabilidade (Parte-III)

Jornalista sira entrevista estudante Eskola Bazika Sentrál (EBC-sigla portugeza) Pásabe kona-ba programa Media Tour 2026 iha RAEOA. Imajen Mídia UPJTL

DILI, 24 Outubru 2026 (TATOLI)—Dalan ida bele lori ema bá fatin foun, maibé ba jornalista, dalan ne’e bele loke dalan ba istória ne’ebé ema seidauk rona, sente no haree.

Iha Bobometo, ami-nia viajen la para de’it iha fatin ne’ebá. Ami foti ulun hateke bá-oin hodi kontinua hakat bá fatin ida-ne’ebé sai fatin ikus husi ami-nia vizita iha Rai-ketan Oekusi nia área remota sira. Rai ne’e naran rai Pásabe no rai ida-ne’ebé nia distánsia kuaze kilómetru 20 husi Bobometo (Oesilo). Pásabe hanesan ahi naroman ida iha fronteira, ne’ebé fó tada ba ema katak, rai Timor nia rohan to’o de’it iha-ne’ebá.

programa Media Tour 2026 iha RAEOA. Imajen Mídia UPJTL

Ami (ekipa Uniaun Profisaun Jornalista Timor-Leste–UPJTL) nia viajen husi Bobometo bá Pásabe iha nakaras nia laran (tuku 18:00 Otl). Rai bele nakaras ona no loron besik atu hakotu ninia naroman, la limita ami-nia matan atu hateke no rona buat furak sira-ne’ebé natureza hatuur iha dalan-dalan. Panorama furak tebes. Foho sira hamriik sadere malu, hanesan belun no maun-alin ne’ebé tane malu, hodi hanorin katak buat ne’ebé boot no todan liu bele sai kamaan bainhira ema la’o hamutuk no suporta malu. Iha leten, manu-fuik sira kontinua hananu, nanesan sira hakarak tatoli hela lia-menon ida ba ami katak esperansa sei moris nafatin, maski loron nia naroman besik atu mout iha kalan nia nakukun. Kadalak sira be hafutar foho-lolon no rai tetuk sira nanesan hein hela udan-been ho pasiénsia no esperansa atubele monu lalais hodi fó moris no fó matak ba rai-maran.

Lee notísia relevante: Media Tour 2026: Hakat ida hafuhu realidade iha Oesilo (Parte-II)

Iha dalan naruk ne’e, ami la’ós de’it haree paizajen nia furak, maibé haree mós estrada ne’ebé hahú tama iha faze konstrusaun. Hatudu katak dezenvolvimentu to’o daudaun hodi habadak komunidade nia hakat, lori komunidade hakbesik bá merkadu iha sidade, saúde, edukasaun no nesesidade sira seluk. Matan mós leno-kois ba rai-rahun ne’ebé semo ho livremente tama-sai uma husi Bobometo bá Pásabe, impaktu husi konstrusaun estrada. Maski iha rai-rahun nia leet, komunidade kontinua fa’an sira-nia produtu iha dalan-dalan hodi hein esperansa husi kompradór sira. Hanesan natureza ne’ebé hein udan, komunidade mós presiza esperansa, pasiénsia no solidariedade atu kontinua enfrenta dezafiu moris.

Ekipa Uniaun Profisaun Jornalista Timor-Leste (UPJTL) hasai foto hamutuk ho estudante no manoin sira iha Eskola Bazika Sentrál (EBC-sigla portugeza) Pásabe, iha ámbitu programa Media Tour 2026 iha RAEOA. Imajen Mídia UPJTL

Ami mós hakat liu mota Noel-Ekat. Mota ne’e la’ós de’it dalan ida-ne’ebé ami tenke liu, maibé mós hanorin kona-ba signifikadu moris nian. Atu liu mota, presiza kuidadu, pasiénsia no korajen. Hanesan mota ne’ebé kontinua suli buka dalan ba nia rohan, ami mós tenke kontinua la’o hasoru obstákulu sira atu to’o bá objetivu.

Bainhira ami to’o iha Pásabe, rai nakukun ona, oras besik tuku 20:00 Otl. Hamlaha mós hahú kakisuk ami. Tan ne’e, obriga ami atu buka hahán hodi kombate lalais hamlaha molok deskansa. Hafoin dada iis uitoan iha fatin ne’ebé komunidade prepara, ami tenke kalsu ona estómagu molok bele deskansa ho di’ak.

Maibé, iha kalan ne’ebá, ami la’ós hanoin de’it kona-ba hamlaha no oinsá atubele deskansa lalais. Lae. Hanoin mós buat ida seluk ne’ebé boot liu duké nesesidade atu han no deskansa: hakbesik an bá komunidade, rona diretamente sira-nia esperiénsia, komprende sira-nia realidade no sente besik ba moris loroloron ne’ebé sira enfrenta. Aleinde ne’e, hanoin mós literasia mídia ba estudante sira, komunidade no autoridade lokál.

Jornalista husi Uniaun Profisaun Jornalista Timor-Leste (UPJTL) hasai foto hamutuk hafoin atividade Media Tour 2026 iha eskola Eskola Bazika Sentrál (EBC-sigla portugeza) Pásabe. Imajen Mídia UPJTL

Loos. Jornalista nia prezensa iha rai-ketan ne’ebá la’ós apenas viajen. Viajen ne’e sai hanesan oportunidade ba jornalista sira atu hakbesik liután bá komunidade, haree diretamente sira-nia kondisaun moris no identifika problema sira-ne’ebé dalabarak la hetan atensaun adekuada, no mós fahe literasia mídia ba estudante, komunidade no autoridade lokál sira.

Iha área rurál, realidade moris komunidade nian bele haree iha buat simples sira-ne’ebé importante ba moris loroloron, hanesan asesu ba bee-moos, eletrisidade, estrada no infraestrutura bázika seluk. Buat hirak-ne’e la’ós de’it nesesidade, maibé mós sai parte husi istória moris ema-nian ne’ebé presiza hetan fatin iha notísia.

Ba jornalista sira, viajen hanesan ne’e hanorin katak reportajen la’ós de’it kona-ba akontesimentu ne’ebé akontese iha sidade rejiaun no kapitál nasaun nian. Iha komunidade rurál nia moris, iha mós realidade sira-ne’ebé presiza investigasaun, verifikasaun no atensaun husi públiku no autoridade kompetente.

Aprende kona-ba responsabilidade jornalista nian

Dadeer bainhira loron foun hahú, 06 Outubru 2026, ekipa UPJTL kontinua hikas atividade Media Tour 2026 liuhusi sosializasaun kona-ba importánsia jornalizmu no literasia mídia ba estudante sira iha Eskola Bazika Sentrál (EBC-sigla portugeza) Pásabe.

Estudante Eskola Bazika Sentrál (EBC-sigla portugeza) Pásabe kumprimenta jornalista bainhira hala’o programa Media Tour 2026 iha RAEOA. Imajen Mídia UPJTL

Prezidente UPJTL, Horácio Babo, esplika katak servisu jornalista nian hahú husi buka no halibur informasaun, verifika faktu, depoiz hato’o informasaun ne’ebé loos ba públiku liuhusi meiu komunikasaun oioin, hanesan rádiu, televizaun, jornál, revista no internet.

Jornalista iha papél importante iha sosiedade, tanba sira sai ponte entre akontesimentu no públiku. Liuhusi servisu jornalizmu, sidadaun sira bele hatene saida mak akontese iha sira-nia komunidade, nasaun no mundu.

La’ós de’it hato’o informasaun, jornalista mós iha responsabilidade atu eduka públika, ajuda ema komprende asuntu importante sira, no fó oportunidade ba komunidade atu hato’o sira-nia hanoin, preokupasaun no problema.

Manorin husi Eskola Bazika Sentrál (EBC-sigla portugeza) Pásabe bainhira dadalia ho jornalista iha programa Media Tour 2026 iha RAEOA. Imajen Mídia UPJTL

Jornalizmu bele kontribui ba kontrolu podér, liuhusi investigasaun kona-ba korrupsaun, abuzu podér no injustisa. Informasaun ne’ebé loos no viável mós ajuda sidadaun sira atu foti desizaun ho konxiénsia, no iha situasaun emerjénsia, jornalista bele fó avizu kona-ba dezastre naturál, moras, konflitu no risku seluk ne’ebé afeta públiku.

Atu kumpre responsabilidade hirak-ne’e, jornalista presiza onestidade, imparsiálidade, independénsia no responsabilidade. Sira tenke relata faktu, la favorese parte ida de’it, no la husik interese pesoál ka presaun husi grupu ruma determina sira-nia servisu.

Horácio Babo hateten katak Media Tour 2026 ne’e organiza atu hakbesik jornalista sira ba komunidade, estudante no joven sira, hodi sira bele komprende realidade moris iha área rurál no aprende kona-ba importánsia jornalizmu.

“Ami mai iha RAEOA atu hakbesik ba komunidade, estudante no foinsa’e sira, atu hatene kle’an kona-ba situasaun iha área rurál. Ho komemorasaun Loron Liberdade Imprensa ba Dahaat (16 Outubru 2026), ami mai iha eskola ida-ne’e atu fahe informasaun kona-ba importánsia jornalista ba ita-boot sira hotu,” Horácio Babo dehan iha atividade sosializasaun literasia mídia iha EBC Pásabe.

Nia mós esplika katak servisu jornalista nian inklui foti fotografia, rekolla informasaun no opiniaun, hakerek notísia, halo edisaun no prepara imajen ka vídeo antes publika ba públiku.

Iha tempu agora, asesu ba mídia dijitál sai fásil liután tanba ema barak iha telemóvel no bele asesu ba plataforma hanesan Facebook, WhatsApp, Instagram no rede sosiál seluk.

Maibé, asesu ne’ebé fásil la signifika katak informasaun hotu ne’ebé mosu iha plataforma hirak-ne’e loos. Tanba ne’e, utilizadór sira presiza hatene oinsá atu hili, lee no verifika informasaun molok fiar ka fahe ba ema seluk.

Horácio Babo mós fó hanoin kona-ba oportunidade ekonómika ne’ebé bele mosu husi utilizasaun mídia dijitál. Ema bele uza plataforma sira-ne’e atu promove atividade loroloron, inklui produtu, te’in no atividade negósiu ki’ik. Maibé, utilizasaun ne’e presiza halo ho responsabilidade, hodi evita informasaun ne’ebé bele lori prejuízu ba ema seluk.

Diretór Eskola Bázika Terseiru Siklu Pásabe iha Sub-rejiaun Pásabe, Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambenu (RAEOA), Domingos Mauno, hato’o agradese ba ekipa UPJTL tanba vizita no fahe koñesimentu kona-ba importánsia jornalizmu ba estudante sira.

“Matéria ne’ebé ita-boot sira mai fahe ne’e di’ak tebes ba estudante sira, atu sira bele aprende oinsá atu uza mídia ho di’ak, tuir dalan loos, tanba mídia iha vantajen no dezvantajen,” Domingos afirma.

Estudante Verónica Cunha mós hato’o agradese ba jornalista mídia nasionál sira-ne’ebé mai fahe koñesimentu kona-ba servisu jornalizmu no utilizasaun mídia ho responsabilidade.

“Ami kontente loos banhira mídia sira mai ami-nia fatin sosializa importánsia jornalizmu no mós kona-ba oinsá utiliza mídia ho efisiénsia,” nia tenik.

Iha entrevista, Domingos Mauno preokupa ho bee-moos ne’ebé mak sai problema ba iha eskola referida, tanba durante ne’e sira utiliza de’it bee-posu.

“Durante ne’e ami uza de’it bee-matan ida iha mota laran, depoiz  taka metin ho simente mak dada sa’e mai iha-ne’e, maibé to’o bailoron boot bee maran ona,” Domingos Mauno hateten ba jornalista sira iha ámbitu UPJTL halo diseminasaun informasaun ba  estudante Eskola Bázika Terseiru Siklu Pásabe.

Nia afirma solusaun mak Prezidente Autoridade Sub-rejiaun Pásabe nian promete atu dada bee no Servisu Água no Saneamentu (SAS) sira mos dehan ona atu dada torneira ida bá iha-ne’ebá maibé to’o agora seidauk realiza.

Iha Abani, jornál parede sai fatin aprende

Hafoin ramata atividade iha Eskola Bázika Terseiru Siklu Pásabe, ekipa UPJTL kontinua viajen ba Eskola Tékniku Vokasionál (ETV) São João Paulo II, iha Suku Abani, Sub-Rejiaun Pásabe.

Sosializasaun atividade literasia mídia iha Eskola Tékniku Vokasionál (ETV) São João Paulo II, iha Suku Abani, Sub-Rejiaun Pásabe. Imajen Mídia UPJTL

Iha eskola ne’e, atividade Media Tour kontinua ho sosializasaun kona-ba literasia mídia sosiál ba estudante no manorin sira.

Maibé, molok tama ba área eskola nian, Prezidente UPJTL, Horácio Babo, haree kuadru informasaun iha eskola oin ne’ebé nakonu ho surat-tahan mutin, ne’ebé nia formatu hanesan jornál parede.

Ba nia, jornál parede ne’e hatudu katak estudante sira hahú aprende no prátika servisu jornalizmu, maski sira sei iha prosesu edukasaun.

“Ohin ha’u tama mai, ha’u haree buat ida-ne’ebé furak tebes: iha kuadru informasaun no teknolojia, ho jornál parede. Parabéns ba estudante sira, tanba eskola barak iha Timor-Leste, maibé eskola ida ka rua de’it mak halo hanesan ETV Pásabe. Ida-ne’e mak servisu jornalizmu nian: rekolla informasaun, foti fotografia, halo vídeo, depoiz hakerek no foin publika. Parabéns, tanba ita-boot sira hahú hala’o ona kna’ar jornalista nian maski imi sei eskola hela,” nia hateten iha salaun ETV Pásabe.

Sosializasaun atividade literasia mídia iha Eskola Tékniku Vokasionál (ETV) São João Paulo II, iha Suku Abani, Sub-Rejiaun Pásabe. Imajen Mídia UPJTL

Jornál parede ne’e sai hanesan espasu ba estudante sira atu hato’o hanoin, hakerek artigu, publika poezia no fahe informasaun liuhusi lian oioin hanesan Tetun, Portugés, Inglés no Malaiu.

Horácio Babo enkoraja estudante sira atu kontinua dezenvolve atividade ne’e, maibé nia mós fó hanoin katak publika informasaun presiza tuir prinsípiu verifikasaun.

Nia subliña katak estudante sira tenke hatene fonte informasaun nian, verifika dadus ho detallu, no konfirma informasaun molok publika ka fahe tutan ba plataforma dijitál. Se informasaun ne’ebé la loos publikada ona, ida-ne’e bele kontribui ba propagasaun notísia falsa.

“Bainhira hakarak sai jornalista ka hakarak hatene informasaun barak liután, tenke lee barak, rekolla faktu no halo verifikasaun,” nia fó-hanoin.

Estudante Eskola Tékniku Vokasionál (ETV) São João Paulo II kumprimenta jornalista iha ámbitu sosializasaun atividade literasia mídia. Imajen Mídia UPJTL

Profesór ETV São João Paulo II, Batista Lafo, esplika katak jornál parede iha eskola ne’e eziste ona kuaze tinan tolu, ho objetivu atu eduka estudante sira atu espresa sira-nia opiniaun, hakerek poezia no artigu iha lian oioin.

Nia konsidera vizita jornalista sira nu’udár oportunidade importante, tanba estudante no manorin sira bele hetan koñesimentu adisionál kona-ba kna’ar jornalizmu no literasia mídia sosiál.

“Primeiravéz ami hetan vizita husi jornalista sira mai iha ami-nia eskola atu fahe informasaun importante kona-ba kna’ar jornalizmu no oinsá atu uza literasia mídia sosiál. Nu’udár manorin, ami apresia tebes, tanba ohin ami bele hetan informasaun barak atu komprende kle’an liután kona-ba servisu jornalizmu nian. Karik durante ne’e ami-nia komprensaun seidauk kle’an, maibé ami agradese tebes tanba ohin bele hetan referénsia balun,” nia haktuir.

Ba estudante Romário da Cruz Nesi, atividade Media Tour ne’e aumenta nia koñesimentu kona-ba servisu jornalizmu, liuliu kona-ba oinsá atu lee no verifika informasaun.

Estudante Eskola Tékniku Vokasionál (ETV) São João Paulo II entrega lista prezensa ba jornalista iha ámbitu sosializasaun atividade literasia mídia. Imajen Mídia UPJTL

“Liuhusi prezensa mídia sira ohin, ami bele aprende buat foun balun kona-ba literasia mídia sosiál. Motivasaun ne’ebé ha’u hetan husi Prezidente UPJTL mak tenke lee barak no, molok konsume informasaun ruma, tenke verifika uluk. Ida-ne’e interesante ba ami, atubele uza mídia sosiál ho di’ak no hetan benefísiu duni,” nia dehan.

Iha ikus husi atividade sosializasaun nian, estudante sira hamutuk ho ekipa UPJTL foti fotografia hamutuk. Maibé, servisu jornalista sira-nian iha Pásabe seidauk ramata.

Sosializasaun atividade literasia mídia iha Eskola Tékniku Vokasionál (ETV) São João Paulo II, iha Suku Abani, Sub-Rejiaun Pásabe. Imajen Mídia UPJTL

Border Pass no merkadu

Iha suku ne’e, ekipa hetan oportunidade hodi hasoru Padre Parókia Pásabe, Augusto Hermenegildo Nunes, ne’ebé hato’o preokupasaun kona-ba relasaun entre komunidade iha fronteira Timor-Leste no Indonézia.

Iha entrevista ho ekipa Media Tour, Padre Parókia Pásabe, Augusto Hermenegildo Nunes, rekomenda ba Governu, liuhusi Ministériu Justisa, atu konsidera hodi reativa fali dokumentu Border Pass ka pase fronteirizu, hodi fasilita movimentu komunidade iha fronteira ba atividade ekonómika, sosiál no kulturál.

Nia hateten katak dokumentu fronteirizu ne’e importante ba komunidade sira-ne’ebé iha relasaun família, atividade negósiu no interasaun sosiál ho komunidade iha sorin seluk (Indonézia).

Jornalista sira iha tempu pauza iha ámbitu sosializasaun atividade literasia mídia iha Eskola Tékniku Vokasionál (ETV) Pásabe no Eskola Bázika Terseiru Siklu Pásabe. Imajen Mídia UPJTL

“Liuhusi mídia sira-ne’ebé mai to’o ami-nia fatin ohin, ha’u hakarak husu de’it atu Border Pass ne’e bele aplika nafatin. Tanba agora ema utiliza de’it KTP (Kartu Tanda Penduduk) bainhira tama mai, no bainhira sai ba, uza de’it kartaun eleitorál atu hatudu ba servisu migrasaun iha fronteira. Maibé, iha parte ita-nian seidauk kompletu kompara ho sorin seluk, hanesan migrasaun, alfándega no bea cukai,” nia hateten iha Sub-Rejiaun Pásabe.

Preokupasaun kona-ba movimentu iha fronteira la’ós de’it husi líder relijiozu. Xefe Suku Bobometo, José Labi Caet, mós husu ba Governu atu konsidera kriasaun merkadu iha área fronteira, hodi fasilita atividade ekonómika komunidade nian no ajuda evita movimentu ilegál.

Nia esplika katak Suku Bobometo iha fronteira ho suku ualu iha parte Timor-Leste no Indonézia, no komunidade iha relasaun besik. Nia mós temi katak komunidade Bobometo hetan konvite atu partisipa iha abertura merkadu iha fronteira Napan, maibé merkadu iha parte Timor-Leste seidauk eziste.

Prezidente Komisaun Programa Media Tour 2026 RAEOA, Aveiro Ximenes no Prezidente UPJTL, Horácio Babo, iha ámbitu sosializasaun atividade literasia mídia iha Eskola Tékniku Vokasionál (ETV) Pásabe no Eskola Bázika Terseiru Siklu Pásabe. Imajen Mídia UPJTL

“Ha’u-nia Suku Bobometo iha fronteira ho suku viziñu sira iha Timor Tengah Utara (TTU). Foin lalais ne’e, sira konvida ami atu partisipa iha abertura merkadu iha fronteira Napan, maibé ita-nian seidauk iha. Tanba ne’e, ha’u husu ba Governu atu kria kondisaun ne’ebé di’ak iha fronteira, atu movimentu komunidade nian la hamosu problema ilegál. Dokumentu Border Pass tenke ativa fali no loke mós merkadu iha ita-nia parte,” nia hateten.

Ba komunidade fronteiriza sira, asesu ba dokumentu ne’ebé apropriadu no infraestrutura ekonómika bele sai elementu importante atu fasilita sira-nia atividade loroloron. Maibé, proposta hirak-ne’e presiza hetan konsiderasaun no resposta husi autoridade kompetente.

Igreja hametin dame iha fronteira

Iha parte seluk husi entrevista, Padre Augusto Hermenegildo Nunes ko’alia kona-ba papél Igreja Katólika iha esforsu atu hametin dame no rekonsiliasaun entre komunidade iha fronteira.

Nia esplika katak Parókia Pásabe, liuhusi koordenasaun ho Parókia Oé-Olo, iha Timor Tengah Utara (TTU), Indonézia, organiza misa rekonsiliasaun iha área fronteira atu hametin relasaun amizade entre komunidade husi nasaun rua.

Ekipa Uniaun Profisaun Jornalista Timor-Leste (UPJTL) hasai foto hamutuk ho autoridade lokál sira iha Suku Abani, Sub-Rejiaun Pásabe, RAEOA, iha ámbitu Media Tour 2026 RAEOA. Imajen Mídia UPJTL

Inisiativa ne’e maihusi nesesidade atu rezolve tensaun no disputa sira-ne’ebé iha tempu uluk akontese entre komunidade fronteiriza, inklui disputa kona-ba rai no liña fronteira.

“Igreja nia papél ida maka atu halo rekonsiliasaun entre sarani sira iha fatin ne’e, liuliu iha liña fronteira entre Pásabe, Haumeni-Ana no Oé-Olo. Ami sempre halo atividade hanesan ne’e, tanba uluk komunidade entre Pásabe, Sunkaen, Manusasi no Haumeni-Ana dalabarak hasoru problema, tuda malu no iha disputa kona-ba fronteira ka rai. Maibé, Igreja haree katak presiza buka solusaun atu hametin unidade iha fronteira,” nia hateten iha ETV Pásabe.

Atu hala’o inisiativa ne’e, Paróku Parókia Pásabe koordena ho Paróku Parókia Oé-Olo, no servisu relevante sira iha fronteira, inklui FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), Forsa Nasionál Indonézia (TNI-sigla Indonézia), Unidade Patrullamentu Fronteira (UPF), servisu migrasaun no alfándega.

Tuir padre ne’e, misa rekonsiliasaun sai oportunidade atu komunidade husi nasaun rua hasoru-malu, reza hamutuk no hametin relasaun amizade, maski fronteira polítika entre nasaun rua tenke respeita.

Nia afirma katak misa rekonsiliasaun ne’e realiza ona dala rua. Depoiz misa, komunidade kontinua ho konvivénsia no fahe informasaun nu’udár ema no sarani ne’ebé hela iha rai viziñu.

“Tanba ne’e, ita hasoru-malu ho sarani sira husi nasaun viziña. Durante ne’e, ami realiza ona misa rekonsiliasaun dala rua iha fronteira, atu sarani husi nasaun rua bele partisipa. Depoiz misa, ami halo konvivénsia hamutuk no fahe informasaun nu’udár sarani. Fronteira entre nasaun rua ita tenke respeita, maibé amizade entre ema tenke kontinua,” nia subliña.

Nia konsidera katak inisiativa ne’e lori mudansa pozitiva ba relasaun entre komunidade. Tuir nia observasaun, disputa no tensaun ne’ebé uluk mosu iha fronteira menus ona, no komunidade hahú komprende liután importánsia domin, dame no kooperasaun.

Nia mós temi katak agora animál sira bele liubá sorin seluk no filafali, ne’ebé tuir nia hatudu katak komunidade hahú moris ho komprensaun no respeitu malu.

Xefe Suku Abani, Carlos Elo, konfirma katak misa rekonsiliasaun ne’e kontribui ba esforsu atu hametin dame iha fronteira, tanba komunidade iha lian no kultura ne’ebé besik malu.

“Suku Abani mak suku fronteira. Iha parte Haumeni-Ana, estrada mak fahe fronteira entre ita-nia parte no komunidade viziña sira-nian. Tinan hirak liuba, Igreja hasai inisiativa di’ak ida atu hala’o misa iha fronteira iha tempu Páskua no Natál. Agora laiha ona problema hanesan uluk, bainhira ita rona katak komunidade Pásabe hasoru problema no tuda malu. Situasaun agora hakmatek liután, no ita haree malu ho sentimentu ne’ebé lahanesan ho uluk,” nia haktuir.

Ba komunidade iha fronteira, esforsu atu hametin dame la’ós de’it responsabilidade autoridade Estadu nian. Inisiativa husi Igreja, líder lokál no komunidade mós iha papél atu harii konfiansa, rezolve diferensa no promove kooperasaun.

Komunidade nia lian kona-ba informasaun loos

Hafoin termina entrevista iha Pásabe, ekipa UPJTL kontinua viajen bá Suku Abani atu realiza atividade sosializasaun no fahe koñesimentu kona-ba importánsia jornalizmu ba autoridade lokál sira.

Iha sede suku, Xefe Suku Abani, Carlos Elo, hato’o agradese ba jornalista sira tanba sira mai to’o iha komunidade no fó informasaun kona-ba kna’ar mídia nian, liuliu relata realidade moris povu nian.

“Ha’u agradese ba mídia sira tanba ita-boot sira bele mai to’o ona iha ami-nia fatin. Mídia sira fó-sai informasaun ne’ebé loos, maibé iha ema barak ne’ebé to’o agora seidauk uza mídia ho maneira ne’ebé loos,” Carlos Elo dehan iha atividade sosializasaun kona-ba importánsia jornalizmu iha Sede Suku Abani.

Nia afirma katak joven balun seidauk iha koñesimentu natoon atu uza mídia ho responsabilidade. Iha kazu balun, informasaun ne’ebé sira hato’o la tuir faktu ka realidade ne’ebé akontese.

“Problema boot ida iha Timor-Leste mak ema balun ne’ebé utiliza mídia seidauk iha kapasidade profisionál atu hato’o informasaun ne’ebé loos no justa, tuir buat ne’ebé akontese duni,” nia informa.

Tanba ne’e, Carlos Elo husu ba Governu atu fó formasaun ba joven sira iha RAEOA, hodi sira bele komprende no utiliza mídia ho di’ak, no partisipa iha divulgasaun informasaun ne’ebé loos ba públiku.

Nia mós sujere atu Governu dezenvolve polítika ne’ebé bele ajuda kombate propagasaun informasaun falsa iha rai-laran, inklui informasaun ne’ebé fahe liuhusi telemóvel.

“Ha’u rekomenda ba Governu atu kria polítika ne’ebé bele minimiza problema ne’ebé liga ho utilizasaun kartaun SIM iha dalan ninin, no regula informasaun falsa ne’ebé tama ba rai-laran. Tanba informasaun falsa bele hamosu problema no uza atu trata líder veteranu sira tuir interese ema idaidak nian,” nia esplika.

Preokupasaun ne’e hatudu katak literasia mídia la’ós de’it kona-ba hatene uza telemóvel ka asesu ba rede sosiál. Literasia mídia mós inklui kapasidade atu avalia fonte, komprende kontestu, distingi faktu husi opiniaun no evita fahe informasaun ne’ebé seidauk hetan verifikasaun.

Iha atividade ne’e, Prezidente UPJTL, Horácio Babo, esplika katak Media Tour organiza atu komemora Loron Liberdade Imprensa, ne’ebé sei selebra iha 16 Outubru 2026. Liuhusi atividade ne’e, jornalista sira bá área rurál atu haree diretamente realidade dezenvolvimentu no situasaun sosiál iha komunidade.

Nia hateten katak jornalista ne’ebé halo kobertura iha área rurál iha responsabilidade atu relata realidade moris komunidade nian, dezenvolvimentu no problema sosiál ne’ebé akontese iha área referida.

Liuhusi observasaun direta, entrevista no investigasaun, jornalista bele hatene situasaun ekonómika, edukasaun, saúde, infraestrutura, agrikultura no kondisaun sosiál komunidade nian.

Ba jornalista ne’ebé halo kobertura iha área rurál, kapasidade atu observa situasaun reál, halibur no verifika informasaun, entrevista komunidade no autoridade lokál, no hato’o faktu ho klaru no objetividade mak importante tebes.

Jornalista mós tenke hatutan komunidade nia lian, liuliu grupu vulnerável sira, atu sira-nia problema no nesesidade hetan atensaun. Iha prosesu ne’e, jornalista presiza kumpre prinsípiu ezatidaun, independénsia, imparsiálidade no responsabilidade.

Asuntu ne’ebé presiza hetan atensaun iha reportajen área rurál kompostu husi estrada, ponte, bee-moos, eletrisidade, komunikasaun, agrikultura, negósiu ki’ik no rendimentu família. Edukasaun, saúde, asesu ba servisu báziku, protesaun sosiál, pobreza, dezempregu, izolamentu jeográfiku no dezigualdade sosiál mós sai tópiku importante.

Jornalista presiza akompaña implementasaun programa Governu, haree benefísiu ba komunidade no fó-atensaun ba partisipasaun sidadaun sira iha planeamentu no implementasaun programa dezenvolvimentu.

Atu prepara reportajen ne’ebé kredivel, jornalista tenke halo observasaun direta, entrevista fonte oioin, rekolla dadus no dokumentu, no verifika informasaun antes publika. Iha tempu hanesan, sira tenke respeita kultura lokál, lisan, privasidade no dignidade ema ne’ebé envolve iha reportajen.

Viajen ida, responsabilidade ida

Viajen husi Bobometo ba Pásabe no kontinua bá Abani lori ekipa UPJTL hasoru realidade oioin: estudante sira-ne’ebé aprende kona-ba servisu jornalizmu, manorin sira-ne’ebé dezenvolve jornál parede, líder lokál sira-ne’ebé preokupa ho informasaun falsa, no komunidade fronteiriza sira-ne’ebé buka dalan atu hametin relasaun ekonómika, sosiál no kulturál.

Iha eskola sira, mensajen importante mak estudante presiza lee barak, buka koñesimentu no verifika informasaun molok fahe ba ema seluk. Iha komunidade, líder lokál sira husu ba autoridade atu fó-atensaun ba nesesidade fronteira no dezenvolve kapasidade joven sira atu uza mídia ho responsabilidade. Iha parte seluk, inisiativa Igreja atu hala’o misa rekonsiliasaun hatudu hakarak mantein dame no amizade entre povu husi nasaun rua.

Ba jornalista sira, esperiénsia iha área rurál hanorin katak notísia ne’ebé importante la’ós sempre maihusi fatin boot ka akontesimentu ne’ebé dada atensaun. Dalaruma, istória ne’ebé merese atu rona hahú husi salaun eskola ida, jornál parede, estrada, fronteira ka ko’alia simples ho líder komunidade.

Iha fatin hirak-ne’e, jornalista bele hetan pergunta sira-ne’ebé presiza resposta, realidade sira-ne’ebé presiza dokumentasaun no esperansa sira-ne’ebé presiza hetan atensaun.

Tanba ne’e, kobertura jornalístika iha área rurál tenke liuhusi relata de’it saida mak jornalista haree, horon no rona. Jornalista presiza rona komunidade, verifika informasaun, investiga problema no hato’o faktu ho maneira ne’ebé loos, independente no responsável.

Iha dalan husi Bobometo ba Pásabe no Abani, ekipa UPJTL la’ós de’it fahe koñesimentu kona-ba jornalizmu. Sira mós hetan oportunidade atu rona komunidade nia lian sira, komprende sira-nia preokupasaun no haree katak informasaun ne’ebé loos bele sai ponte entre realidade lokál no atensaun públika.

Tanba, maski komunidade sira iha Pásabe hela besik malu, sira kontinua presiza servisu báziku, oportunidade dezenvolvimentu no asesu ba informasaun. Iha kontestu ida-ne’e, kna’ar jornalista nian mak atu hato’o realidade ne’ebé komunidade enfrenta ba públiku, hodi sai koñesimentu komún, no asegura katak komunidade nia lian, esperiénsia no nesesidade sira hetan espasu atu rona no konsidera.

Jornalista: Felicidade Ximenes

Editór: Xisto Freitas da Piedade

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!