Ermera, 20 novembru 2024 (TATOLI) – Xefe Suku, Lau-Ana, Postu Administrativu Lete-foho, Munisípiu Ermera, Miguel Gomes Maia, hateten mudansa klimátika hanesan bailoron naruk afeta ba bee-matan maran no produsaun kafé menus.
“Mudansa klimátika ne’ebé akontese, hanesan bailoron naruk afeta tebes ba komunidade grupu agrikultór sira iha Suku Lau-Ana, tanba komunidade sira enfrenta problema bee-matan maran no produtu produsaun kafé menus”, Xefe Suku Lauana Postu Administrativu Lete-foho, Munisípiu Ermera, Miguel Gomes Maia, informa ba jornalista sira iha Sede Suku Lau-Ana, ohin.
Aleinde ne’e, nia subliña katak eletrisidade mós part aida estraga ai-horis barak liu, hanesan ai-samatuku ne’ebé monu sai hotu, halo afeta ba produsaun kafé menus ba bebeik, tanba ne’e, husu Governu atu orienta tékniku sira hodi mobiliza nafatin ho komunidade atu bele hasae produsaun kafé iha rai-laran.
“Ai-horis sira ne’ebé uluk iha tuan ona, no dezenvolvimentu balun hanesan eletrisidade ne’ebé mai estraga ai-horis sira barak liu, liu-liu ai-Samatuku monu sai hotu, entaun afeta ba komunidade sira-nia produsaun liuliu kafé menus ba beibeik, tanba ne’e husu Governu atu bele halo orientasaun ruma atu ba tékniku sira atu bele servisu ekipa hodi bele mobiliza nafatin, komunidade sira hodi bele hasa’e produsaun iha rai-laran liuliu platasaun kafé”, nia haktuir.
Xefe Suku afirma, relasaun ho situasaun mudansa klimátika ne’ebé akontese mak Ministériu Agrikultura bele apoia komunidade sira liuhusi reabilitasaun kafé atu labele estraga nune’e de’it, maibé reabilita atu kuidadu fali sira-nia plantasaun.
“Hanesan autoridade lokál ami nafatin fahe informasaun ba komunidade atu bele adapta aan ba problema mudansa klimátika ne’ebé kada tinan ami sempre fó hatene ba sira atu kontinua kuda ai-oan sira ba bee-matan sira ne’ebé fornese bee”, nia haktuir.
Autodade komunitáriu husu Governu atu bele apoia nafatin komunidade no grupu agrikultór sira liuhusi reabilitasaun viveiru sira, apoiu nafatin ba komunidade sira atu sira bele tau no kuda fali ai-horis sira ne’ebé menus ona.
Iha fatin hanesan, Sekretáriu Suku Lau-Ana, Lucio Soares, akresenta komparasaun mundansa klimátika entre tempu uluk no agora iha diferénsia ne’ebé boot tebes tanba tempu uluk udan sempre mai tuir nia tempu, maibé ohin loron iha diferensia boot tebes tanba udan mai la tuir ona nia tempu ne’ebé implika ba produsaun hirak ne’ebé la fó rezultadu ba grupu agrikultór sira.
“Ita ko’alia kona-ba mudansa klimátika, ita haree diferénsia boot liu tanba iha tinan 1979, udan ne’e mai tuir nia tempu, maibé ohin loron udan mai la tuir fali tempu ona no buat hotu ne’ebé mak ita kuda la iha rezultadu, atu kuda de’it ai-farina no kontas mós laiha rezultadu no kafé mós la fó fuan di’ak”, Lucio Soares esplika.
Lucio afirma, kafé presiza mahon, mais agora ai-samatuku tohar hotu ona, nune’e laiha ai atu fó mahon ba kafé no produtu sira seluk hanesan kontas no talas sira, maske Gorvernu fasilita ai-kafé hodi fahe ba komunidade atu kuda maibé lahanesan ho ai-samtuku tanba ladura, nune’e laiha produtu seluk ba komunidade atu garante, maibé kafé de’it mak lori benefísiu boot ba populasaun.
“Kafé lori benefísiu boot ba komunidade maske komunidade sira kada tinan halo kultura barak, maibé sira-nia uma halo nafatin ne’ebé uma iha ne’e mesak di’ak de’it, entaun reabilitasaun kafé ne’e nia benefísiu boot liu, tanba hahan ka buat hotu ne’ebé sira presiza bele husu ba kafé tanba toos laiha”, nia informa.
Suku Lau-Ana ho totál populasaun hamutuk 3.959, kompostu husi aldeia 10 no husi uma-kain 991 Mane 1989 no feto 1970 no komunidade hirak ne’ebé mak moris iha aldeia refere maioria agrikultór.
Progama media tour refere realiza tanba Asosiasaun Jornalista Timor-Leste (AJTL), servisu hamutuk ho OXFAM iha Timor-Leste no hetan apoiu fundus husi OXFAM HONGKON.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Zezito Silva





