Belun lee-na’in sira mak ha’u hadomi. Espera imi hotu di’ak no saudavel. Molok ita tama ba tempu Natal, ita hakat liu ona époka Adventu nian, mak tempu preparasaun nian ba festeza loron Natal ne’ebé sei mai. Adventu, iha lian Latin “Adventus”, katak “mai ou sei mai”. Adventu mak prepara ba Natal maka hateke ba Kristu nia mai. Nia mai tiha ona. Nia moris iha fatin espesífiku, iha rai Belém, Jesús, Maria nia oan-mane, moris, no Labarik ne’e hahú dalan ida-ne’ebé ita mak erdeiru katak ema ne’ebé simu eransa. Haree ba akontesimentu ida-ne’e, marka istória atu hatama iha istória Salvasaun nian, iha Maromak nia projetu ne’ebé projeta mai ita, iha modu espesiál tebes, maka iha Ninia Oan-Mane Jesús. Ita hotu hatene katak loron ida ne’e halo ita relembra fali Jesus Kristu nia moris iha bibi-luhan ida iha rai Belem. Alende ne’e, Natal loron ne’ebé nakonu ho signifikadu no tradisaun, ida-ne’ebé ita hotu sempre selebra Jesus Kristu nia moris nu’udar iha figura sentral ba Fé Kristaun. Tanba ne’e, Iha loron 25 de dezembru, nu’udar loron espesiál ida mai ita Kristaun universal hodi selebra Kristu nia moris ne’ebé nakonu haksolok no ita bele konsidera mós, nu’udar prezente husi Maromak ne’ebé haraik ona maksoin mai iha mundu reál.
Definisaun kona-ba Natal
Natal signifika Nascimento Jesus Kristu nian ne’ebé ema kristaun iha mundu tomak sempre selebra iha 25 de dezembru. Nune’e Natal refere ba Nascimento no ema relijiozu sira konsidera Natal ne’e nu’udar festa ida atu hanoin hikas Na’i Jesus nia moris ida-ne’ebé nakonu ho domin, esperansa no ksolok. Igreja katóliku estipula ona 25 de dezembru nu’udar nascimento de Jesus Kristu husi Amu Papa Juliu I iha tinan-350.
Prosesu Na’i Jesus Kristu moris
Iha fulan neen, Maromak haruka anju Gabriel ba knua ida Galileia nian, naran Nazare, ba fetoran ida-ne’ebé hakotu tiha ona ba mane ida naran José, housi David nia umakain; fetoran ne’e naran Maria. Tama tiha iha uma, anju dehan: “Rahun di’ak, fetoran ne’e naran Maria” (Lc. 1:26-28). Anju Gabriel hatudu nia-an ba Maria hodi anunsia katak Nia sei ko’us labarik ida hodi Espíritu Santu nia kbi’it. Anju dehan ba Nia: “Keta tauk, Maria; basa o hetan rahun di’ak tebes iha Maromak futar oin. O sei ko’us no tur ahi oan mane ida. O sei hanaran Jesus”. (Lc. 1:30-31). Maria hakfodak tebes ho notisia ida ne’e, maibe Maria hatan ba Anjo Gabriel ho fuan ne’ebé haraik-an katak: “Ne’e sa, Na’i nia atan oan mak ne’e, halo tuir ita liafuan ba!” (Lc.1:38). Iha situasaun hirak ne’e, Maria hatudu ona nia Fiar ne’ebé bo’ot ba Maromak no obedese ba Na’i nia liafuan ne’ebé haruka husi Anju Gabriel. Iha kalan ida, Na’i Maromak nia Anju mai hasoru Saun José liu husi mehi katak; “José, David nia oan, keta tauk simu Maria nu’udar o nia kaben, basa nia ko’us hodi Espírito Santo nia kbiit. Maria sei tur ahi oan mane ida-ne’ebé o sei hanaran Jesus, basa Nia mak sei soi povu husi sira sala” (Mt. 1:20-21). Tama iha Tempu Natal, Jesus moris iha rai Belém iha provinsia Judeia. Iha tempu ne’ebá liurai erodes mak ukun rai ne’e. Iha loron ida matenek na’in balu ne’ebé hatene si’ik sinal iha fitun, sira mai hosi rai do’ok, hosi parte lorosa’e. Sira husu: “Judeu sira-nia liurai ne’ebé foin moris iha los ne’ebé? Ami haree tiha nia fitun iha lorosa’e no ami mai tuku tur hanai Nia” (Mt. 2:1-2). Liu husi sinal fitun ne’e mak hatudu sentidu katak ema hotu sei adora Na’i Jesus. Fitun ne’e mós bele guia ona Liurai sira hodi ba vizita Jesus Kristu Nia Moris fatin. Tama tiha uma-laran, sira hare Ki’ik Oan ho Nia inan Maria. Sira tuku tuur ba rai hodi adora Nia. Loke tiha sira-nia riku-soin, sira hasa’e ba Nia ho sira-nia buat ksolok; osan-mean, ai-been morin no naan horun (Cfr. Mt. 2:11).
Prezépiu mak janela ba mistériu fiar nian
Etimolojikamente termu prezépiu mai husi lian latim, praesaepe ne’ebé ita sempre bolu prezepium signifika estrebaria ou curral[1], katak luhan ou balada han-fatin. Simplesmente ita bai-bain bolu bibi-luhan. Iha Fontes Fransiskana haktuir detallu teb-tebes kona-bá akontesimentu iha rai-Gréccio. Loron sanulu-resin-lima molok Natal, Saun Fransisku bolu João, mane ida husi rai ne’ebá, atu husu ba João hodi tulun Nia (Francisco) hala’o buat ida-ne’ebé nia hakarak tebes atu halo: «Ha’u hakarak hatudu Kosok-Oan hanesan nia moris tiha mai iha Belém, atu bele hare’e ho matan isin nian susar ne’ebé Nia hetan, tanba la iha buat ne’ebé kuran kosok-oan nurak ne’ebé foin moris mai, hodi hatoba tiha Nia iha du’ut maran balada han fatin ida nian, iha karau no kuda nia leet»[2]. Foin rona tiha, belun loloos ne’e ba tiha hadi’a, iha fatin ne’ebé São Francisco hatudu, buat hotu João obedese ba Santu nia hakarak. Iha loron 25 fulan dezembro, to’o tiha iha Gréccio frei barak loos, mai hosi fatin oioin, no mós mane ho feto sira hosi uma, hodi lori ai-funan ho ahi-knulu atu leno kalan santu ne’ebá. Fransisku, to’o ona ba, hetan tiha balada han fatin ho du’ut maran, karau no kuda. Hodi haree Natal ne’ebé hatudu tiha nune’e, ema sira ne’ebé halibur hela iha ne’ebá hatudu ksolok ne’ebé bo’ot. Tuirmai Na’i-lulik selebra tiha Eukaristia ne’ebé mak solene iha balada han-fatin nia leten, hodi hatudu mós nune’e oinsá iha relasaun Maromak nia Oan halo aan ema ho Eukaristia. Iha Gréccio, iha otas ne’ebá, ilas Na’i Jesus moris ne’e la iha, liu husi hari’i prezépiu mak reprezenta Jesus ninia moris[3].
Nune’e sai ona ita-nia tradisaun kona-ba Prezépiu ne’e hotu-hotu hale’u fatuk-ku’ak no nakonu ho ksolok. Hakerek-na’in kona-ba Saun Fransisku nia moris, naran Tomás Celano, hateten katak iha kalan ne’ebá, la’ós de’it hatudu oinsá Jesus nia moris mai, maibé mós mósu vizaun mesak furak: ema ida iha ne’ebá haree tiha katak iha balada han fatin Kosok-Oan Jesus rasik mak toba hela. Hosi Prezépiu ne’ebá nian iha Natal tinan 1223, «ema hotu-hotu fila tiha ba sira-nia uma nakonu ho ksolok ne’ebé boot»[4]. Hirak ne’e hotu Amu Papa nia carta apostólika kona-ba Admirable signum koalia katak; “Com a simplicidade daquele sinal, São Francisco realizou uma grande obra de evangelização. O seu ensinamento penetrou no coração dos cristãos, permanecendo até aos nossos dias como uma forma genuína de repropor, com simplicidade, a beleza da nossa fé”[5]. Simplisidade nu’udar dalan ida poderozu atu alkansa ba iha ema nia fuan no liuhusi revelasaun Natal ou nascimento de Jesus ne’ebé reprezenta prezépiu nu’udar eventu sentrál ba fiar kristaun, renova ita-nia esperansa no hatudu domin ba malu ho fuan tomak.
Ita nu’udar Kristaun saida mak ita aprende husi Jesus Kristu nia Moris?
Belun lee-na’in sira hotu, Jesus moris iha bibi-luhan manifesta ona hahalok simplisidade no haraik-an. Iha loron Natal, dalabarak ita tau importánsia liu ba hemu tua no divertimentu sira, maibé sentidu husi Natal ne’e konvida ita ida-idak atu korre ita-nia-an husi hahalok pasadu nian hanesan ansiedade, izolamentu sosiál, diskriminisaun no intoleránsia. Iha parte seluk Natal ne’e lori signifikadu bo’ot mai ita kristaun sira atu moris iha solidariedade, konsiénsia, dame no haksolok. Ita presiza reflete di-di’ak Jesus nia moris iha bibi-luhan nu’udar prezensa atu fo roman ba ema hotu ne’ebé moris iha nakukun no babeur nia laran. Ita hotu fiar katak, Natal mak kna’ar importante ida iha ema nia moris, haburas família nia unidade no hametin lasu fraternidade hodi kontribui ba mundu ida-ne’ebé ho justu. Maluk sira, ita-nia esperansa ba Na’i Jesus nia moris ne’e lori transformasaun bo’ot ba ema hotu-hotu ne’ebé ita hare liuhusi prosesu Jesus nia moris, uainhira Na’in Feto hahoris Jesus la’ós iha uma ka fatin ne’ebé luxu, maibé iha bibi-luhan. Husi dezafiu hirak ne’e Na’in Feto la lakon esperansa ba Na’i Maromak no Nia ultrapasa ho di’ak. Hirak ne’e, fo hanoin fali mai ita katak, Jesus nia moris nakonu ho simplisidade no haraik-an. Ita presiza hatudu espíritu haraik-an ba ema hotu-hotu, basá hahalok ida-ne’e mak ita bele kontribui ita-nia boa karáter nu’udar papél kristaun nian. Tanba ne’e, loron Natal konvida ita atu haree ba ita-nia-an no reflete signifikadu husi moris, domin no mós esperansa. Hirak ne’e hotu mak momentu ida atu konekta ita-nia fiar no valór sira mais profundo.
Saida mak signifikadu husi prezépiu ne’ebé iha relasaun ho ita-nia moris comunal?
Kada tinan ita kristaun sempre selebra ita-nia Na’i Jesus Kristu nia moris. Iha momentu ne’ebé ita selebra, ita halo prezépiu ne’ebé mesak furak deit ho objetivu ida hakarak atu hanoin hikas Jesus nia moris iha Rai belem. Tuir Amu Papa Fransisku, “Harii Prezepiu iha ita-nia uma sira tulun ita atu moris fali buat ne’ebé mósu tiha iha rai-Belem”[6]. Uainhira ita harii prezépiu iha ita-nia uma, bairru no igreja bele transforma fatin hirak ne’e sai espasu sagradu, ida-ne’ebé ita bele reviver ba istória nascimento Jesus ho forma konkreta no vizuál. Kada figura, Kada elementu husi senáriu ida bele lori ita ba to’o iha Belem, hodi permite ita atu liga ho momentu fundamentál ba istória Salvasaun nian. Saun Fransisku de Assis hatudu ona dalan di’ak mai ita oinsá hare konkreta Na’i Jesus moris iha prezépiu santu ne’e, maibe dalabarak ita uza prezépiu sai hanesan fatin hemu tua, fuma sigaru, uza mal linguajen nsst. Entaun ita-nia fiar hahú mihis no tau liu importánsia ba hahalok negativu hodi aplika iha fatin sagradu. Ho realidade hirak ne’e hanesan los ho Jesus nia krítica ba eskriba no farizeu sira katak; “susar ba imi, eskriba no fariseu sira, laran makerek! Imi hanesan rate sira ne’ebé pinta mutin, furak iha li’ur, maibé iha laran nakonu ho mate ruin no buat dodok oi-oin. (Mt.23:27). Ho nia sentidu katak ita hari’i prezépiu ho furak no kor oioin halo ema barak admira no apresia ba ita-nia obra sira, maibé ita rasik la konstrui ita-nia fuan halo mo’os ikus mai ita monu ba hahalok arogansia no egoismu. Ikus mai, ita tau liu foku liu ba ida eksterna no haluha atu purifika iha interna. Tanba ne’e, prezépiu hatudu símbolu ba ita-nia fiar, hametin ita-nia lasu familiar no konvite ba asaun solidária.
Maluk leitór sira, nu’udar Kristaun hakarak konklui de’it katak loron Natal la’ós deit festividadi, maibé momentu ida-ne’ebé ita reflete kle’an kona-ba Kristu nia moris no mós konvite ida ba renovasaun espíritual. Ita harii Prezépiu ho objetivu atu reviver ba istória nascimento Jesus ho forma konkreta. Kada figura, Kada elementu husi senáriu ida bele lori ita ba to’o iha Belem, hodi permite ita atu liga ho momentu fundamentál ba istória Salvasaun nian. Tanba ne’e, mai ita hotu ho fuan haksolok simu Na’i Jesus mai moris hamutuk iha ita-nia fuan hodi aplika domin, dame no ksolok ba ema hot-hotu. Ikusliu boas festas do Santo Natal ba ita hotu.
[1] Prof. Robson savior, A artes dos presépos e seu lugar nas igrejas
[2] Tomás de Celano, vita prima: Fontes Franciscanas, 468
[3] Ibid., p.85
[4] Ibid., p.86.
[5] CARTA APOSTÓLICA ADMIRABILE SIGNUM DO SANTO PADRE FRANCISCO SOBRE O SIGNIFICADO E VALOR DO PRESÉPIO, 2019, p. 8 cap. 3.
[6] CARTA APOSTÓLICA ADMIRABILE SIGNUM DO SANTO PADRE FRANCISCO SOBRE O SIGNIFICADO E VALOR DO PRESÉPIO cap.3 p.8
