iklan

POLÍTIKA

Eskritór Sérgio Quintas halo plájiu no distorsaun istória

Eskritór Sérgio Quintas halo plájiu no distorsaun istória

Eskritór Livru "Liurai Veríssmo Dias Quintas (I Die For Independence), Sergio Quintas. Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 09 Outubru 2025 (TATOLI)—Eskritór livru “RAJA VERRÍSSIMO DIAS QUINTAS Saya Mati Untuk Kemerdekaan”, Sérgio Paulo Dias Quintas, halo plájiu no halo distorsaun istória tanba komete irregularidade hodi halo tradusaun falsu no muda tiha esénsia husi istória ne’e.

Notísia Relevante: Eskritór dedika livru ‘Ha’u mate tanba ukun rasik-an’ ba Liurai Veríssimo

Portavóz família vítima Masakre Muapitine, Munisípiu Lautein, no Asosiasaun Ira-Lára (ASIR),  Joviano Saves, kondena no lamenta livru ne’e no konsidera nakonu ho manipulasaun ba istória, tanba eskritór halo plájiu iha sub-tópiku “Pembantaian Muapitine 8 Desember 1983” liliu iha sub-tópiku ida-ne’e (pajina 58-66) ko’alia kona-ba biografia saudozu na’in-lima.

Família vítima Masakre Muapitine, Munisípiu Lautein, no Asosiasaun Ira-Lára (ASIR) halo konferénsia imprensa hodi kontesta Eskritór livru “RAJA VERRÍSSIMO DIAS QUINTA Saya Mati Untuk Kemerdekaan”, Sérgio Paulo Dias Quintas, tanba halo plájiu no halo distorsaun istória, liuhusi konferensia imprensa ne’eb’e raliza iha iha edifisiu Jerasaun Patriota, Faról, kinta (09 Outubru 2025). Imajen tatoli/Hortencio Sanchez.

“Hafoin halo leitura, nota katak Sérgio Paulo Dias Quintas la’ós halo de’it plagiarizmu maibé mós komete irregularidade no halo tradusaun falsu ikus mai muda tiha esénsia husi biografia no rezulta ba distorsaun istória,” Portavóz família vítima Masakre Muapitine, Joviano Saves. Hateten ba jornalista sira liuhusi konferénsia imprensa ne’ebé hala’o iha edifisiu Jerasaun Patriota, Faról, kinta ne’e.

Tuir Joviano, biografia ne’ebé eskritór kopia tutan ne’e, ASIR mak prodús iha tinan 2023 iha ámbitu komemorasaun Masakre Muapitine ba da-40 (08 Dezembru 1983—08 Dezembru 2023) liuba ne’e.

Plagiarizmu ne’ebé eskritór livru “RAJA VERRÍSSIMO DIAS QUINTA Saya Mati Untuk Kemerdekaan” komete mak Liafuan ba Liafuan (Word for word Plagiarism) husi pajina 58-66, ne’ebé eskritór tradus liafuan sira ne’ebé ASIR hakerek nunka tau iha sitasaun.

Plagiarizmu ba fonte (Plagiarism of Source), tanba eskritór utiliza liafuan sira sein hakerek foti husi fonte husi ne’ebé no plagiarizmu ba Autoriedade (Plagiarism of Authorship) tanba eskritór konsidera nia mak autór ba ema seluk nia obra eskrita sira.

Aleinde ne’e, nia dehan, eskritór halo irregularidade hakerek no tradusaun falsu ne’ebé eskritór komete iha pájina 59 ne’e, eskritór tradus ba dalen málaiu “Angelo menyiapkan materi dan menyebarkan undangan…….ulang tahun putri Falutxay di Tutunara” maíbé ninia testu loloos mak “Angelo da Costa mak organiza materiál no fahe konvite iha festa aniversáriu Falutxai nia oan-mane iha Totonara”.

Iha paragrafu hanesan, eskritór tradus katak “Sebelum berpisah, Angelo………mengeluarkan pesan perpisahan: …Kalian disini harus jaga diri baik-baik. Satu hari nanti negara kita pasti merdeka. Negara Timor-Leste yang damai, mungkin kita tidak bertemu lagi karena mati dibunuh tentara, semua yang hadir menangis, saling berpelukan” ne’e, nia foti husi testu orijinál husi Angelo da Costa nia lia-menon ba FALINTIL sira mak “Imi iha ne’e kuidadu imi nia aan, rai hakmatek ona dalaruma ita sira-ne’e kala la hasoru-malu ona tanba ita balun mate ba funu ida ne’e”.

Iha paragrafu primeiru (pájina 61), eskritór tradus “Lino Xavier……..jabatannya di garis gerilya ialah bertugas di Desa Pehefito sebagai anggota MIPLIN Falintil” husi testu orijinal haktuir “Lino Xavier nia kargu prinsipál iha liña gerilla mak responsável aldeia Pehefito no hanesan membru MIPLIN (Milisia Popular da Libertasaun Nasional)”.

Hakerek nain Livru, Sergio Quintas, hala’o aprezentasaun ba “Liurai Veríssmo Dias Quintas (I Die For Independence), ba partisipantes sira, iha salaun Timor Plaza Díli, kuarta (27/08). Imajen Tatoli/Francisco Sony

Iha parágrafu primeiru (pájina 63), autór tradus “Pada September 1983 keadaan di desa semakin memburuk, keterlibatannya dalam jaringan klandestin militer terbongkar. Ia berencana melarikan diri ke hutan, tapi ia membatalkan” husi testu orijinál loloos mak “Iha fulan-Setembru 1983 situasaun suku agravadu, sira-nia involvimentu iha rede klandestina militár sira deskobre, biar nune’e nia prinsipiu nunka hanoin halai husi realidade ne’e”.

Iha páragrafu primeiru (pájina 64), eskritór tradus “Pada November 1983, Leonel di tangkap tentara Indonesia di rumahnya dan dibawa ke Kodim 1629/Lautém bersama David Freitas” husi  testu orijinál hakerek “Iha fulan Novembro 1983, Alberto hetan kapturasaun husi Bapa sira iha nia-uma no lori liu ba Lospalos KODIM hamutuk ho nia maluk klandestinu sira seluk hanesan David Freitas”.

Iha parágrafu primeiru (pájina 66), eskritór tradus “Pada November 1983, Alvaro di tangkap tentara saat ia sendang menjaga sapi di padang rumput” husi testu orijinál “Iha fulan-Novembru 1983, Alvaro hetan kapturasaun husi Bapa sira iha nia uma”.

Ho nune’e, liuhusi portavós Joviano Saves kondena no lamenta livru ne’ebé hakerek husi eskritór Sérgio Paulo Dias Quintas ne’e, konsidera nakonu ho manipulasaun ba istória ne’ebé nakonu ho sujeitu.

“Ami família vítima masakre Muapitine hamutuk ho Asosiasaun Ira-Lára no Jerasaun Patriota la konkorda no kondena livru ne’ebé hakerek husi Sérgio Paulo Dias Quintas katak, Raja Verissimo Dias Quintas ‘Saya Mati Untuk Kemerdekan’ ne’ebé lansa fulan-Agostu liuba. Maibé, ami haree iha livru ne’e nia konteúdu hotu, iha kapítulu neen (6) ne’ebé akontese masakre Muapitine maiória manipuladu no laiha sensibilidade umana,” nia dehan.

Nia hatutan, livru ne’e ninia konteúdu liuliu iha kapitulu (VI) nia laran ne’e nakonu ho manipulasaun no sujeitu ne’ebé hateten “Pembunuhan di Desa Muapitine, 8 Desember 1983”, maibé vítima sira kontesta no halo loos katak akontesementu ne’e konsidera nu’udar Pembantaian la’ós Pembunuhan.

Iha Kapitulu VI (pájina 54) iha paragrafu primeiru sita katak “Pasukan Infanteri Raider 641” no “Muncul Bupati Lautem Claudio Vieira, lalu berdiri di podium dan berbicara kepada masyarakat bahwa lima orang ini akan dibunuh sekarang juga oleh Pancasila” ne’e, tuir loloos ninia informasaun loloos mak Pasukan 641 ne’e nu’udar BTT ne’ebé destakadu iha Suku Muapitine enkuantu planu oho saudozu na’in-lima (5) ne’e mai husi nivel kabupaten”.

La’ós Pancasila mak oho Saudozu sira maibé autór sira inklui Verrisimo Dias Quintas, Pancasila ne’e Filozofia Estadu Repulika Indonezia nian maibé se autór livru hakarak halo analogia katak autór na’in- lima (5) ne’ebé oho saudozu sira nudar aderente (penganut) ne’ebé loyal (setia) ba Pancasila entaun hirak ne’e merese oho duni saudozu sira-ne’ebé nunka rekoñese integrasaun ba Indonezia.

Nafatin iha Kapitulu VI, iha paragrafu 4 (pajina 56) “…Liurai Verissimo Dias Quintas dipanggil untuk membunuh Alberto dos Santos” ne’e loos duni, maibé Liurai Verrisimo Dias Quintas ema bolu atu oho Alberto dos Santos ne’e hola parte iha Delegasaun Bupati.

Autór sira-ne’ebé simu orientasaun husi Bupati Claudio Vieira hodi oho saudozu na’in-lima (5) laiha indikasaun iha reazen ruma hodi kontra instrusaun ne’ebé Bupati hato’o, satán Virisimo Dias Quintas ne’e hola parte iha rombongan Bupati, nia hola parte iha Bainaka Espesial ne’ebé populasaun Muapitine simu nia ho arku, tebe no dahur inklui tara-tais; Nia nudar Kepala Desa Fuiloro, nia la’ós komunidade Muapitine ne’ebé antes akontesementu simu orientasaun katak hotu-hotu halibur iha Kantor Desa.

Sérgio Quintas kontra prinsipiu sensibilidade umana

Ho manipulasaun no distorsaun istória ne’e, nia hatutan, família vítima Masakre Muapitine hamutuk Asosiasaun Ira-Lára (ASIR) konsidera eskritór Sérgio Paulo Dias Quintas hanesan autór plajiadór ne’ebé estuda direitu iha Universitas Atmajaya, lisensiadu iha área direitu nomós atualmente hala’o kna’ar nu’dar defensór públiku kontra prinsipiu sensibilidade umana.

Eskritór, Sérgio Paulino Dias Quintas, ho nia livru ho nia títulu ‘Ha’u mate tanba ukun rasik-an’, ne’ebé lansa iha salaun Timor Plaza, Kuarta (27/08/2025). Imajen TATOLI/Francisco Sony

“Nia kontra prinsípiu sensibilidade umana no no kontra prinsipiu peskiza ba asuntu sensitivu sira hanesan privasidade no konfidensialidade, konsensu informadu (laiha aseitasaun ba formatu konsentimentu), kontra regra no Padraun Internasional (WHO no United Nations Guidlenes on Sexual Violence Research) no Impaktu Sosiál no Psikolojiku ne’ebé halo vítima sofre estigma husi komunidade,” nia dehan.

Sira konsidera, Sérgio Dias Quintas ne’ebé nu’udar Defensór Públiku ka Doutór ba Lei la komoprende no mukit iha étika peskiza akademiku hodi kontra American Psycological Association (APA) ethical principles ne’ebé rekomenda atu proteje konfidensialidade.

Eskritór ne’e kontra mós Belmont Report (1979) kona-ba prinsipiu respeita autonomia no proteje privasidade partisipante, sobretudu iha peskiza sensitivu inklui kontra Committee on Publication Ethics Guidlenes, katak públika foto ka naran vítima violénsia seksuál inadmissivel iha artigu akademiku; Li husi publikasaun ne’ebé konsidera vulgar psikologikamente halo re-vitima tan family no publikasaun ne’e mós afeta ba vitima inte-jerasional.

Tanba ne’e, família vítima Masakre Muapitine hamutuk Asosiasaun Ira-Lára (ASIR) ezije no husu ba fonte sira-ne’ebé sita iha livru nia laran hanesan Prezidente Republika José Ramos-Horta, Primeiru-Ministru Kayrala Xanana Gusmao no Sekretáriu Jerál FRETILIN Mari Alkatiri, atu verifika verasidade husi livru ne’e liuliu kapitulu VI ne’ebé ko’alia kona-ba Masakre Muapitine.

Ezije ba Centro Nacional Chega (CNC) no Arkivu Muzeun Rezistensia Timor-Leste (AMRT) atu hatuur padraun ruma ba pesoál ou instituisaun ruma ne’ebé hakarak hakerek istória Luta Rezisténsia nian, nune’e labele halo distorsaun ba faktu istóriku sira, rekomenda mós atu toma medida ba livru ne’ebé Sérgio Dias Quintas hakerek ne’ebé nakonu ho falsifikasaun.

Família vítima sira husu ba Penerbit Lamaholot atu responsabiliza ba konteúdu livru “RAJA VERRÍSSIMO DIAS QUINTA Saya Mati Untuk Kemerdekaan” liuliu iha kapitulu VI ne’ebé nakonu ho manipulasaun.

Jornalista : Hortencio Sanchez

Editór        : Cancio Ximenes

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!