Husi Dr. Aleksandar (Sasha) Bodiroza
Diretór Rejional Interinu ba UNFPA Ázia no Pasífiku
Mudansa Demográfiku: Dezafiu Boot Ida ba Ázia no Pasífiku
Iha Ázia no Pasífiku tomak, mudansa demográfiku sai hanesan dezafiu polítika ida iha ita-nia époka.
Nasaun balu luta hela ho taxa fertilidade ne’ebé tun no populasaun sira ne’ebé idade ferik-katuas maka aumenta dadauk. Sira seluk buka atu aproveita potensiál hosi populasaun foin-sa’e sira ne’ebé maka maioria husi sira nia populasaun. Iha rejiaun tomak, governu sira husu hela oinsá mudansa demográfiku sira sei afeta kreximentu ekonómiku, merkadu traballu sira, sistema kuidadus saúde nian no protesaun sosiál.
Pergunta sira-ne’e importante. Maibé dala barak sira hahú iha fatin ne’ebé laloos.
Futuru Ázia no Pasífiku nian sei la determina de’it hosi taxa fertilidade , projesaun populasaun nian ka estrutura idade nian. Ida-ne’e sei forma hosi buat ruma ne’ebé fundamentál liu: se foin-sa’e sira iha razaun atu iha esperansa.
Dala barak liu, diskusaun públiku sira kona-ba mudansa demográfiku foka ba númeru sira envezde ema sira. Maibé iha estatístika ida-idak nia kotuk iha desizaun pesoál ida: atu kontinua edukasaun, atu tama iha relasaun, atu iha oan, atu hela nafatin iha komunidade ka buka oportunidade iha fatin seluk. Desizaun sira-ne’e forma la’ós de’it hosi preferénsia individuál, maibé hosi oportunidade no limitasaun sira ne’ebé foin-sa’e sira hasoru iha sira-nia moris loro-loron.
Evidénsia foun husi Peskiza futuru Demográfiku husi UNFPA nian, peskiza ida hosi peskiza boot sira seluk UNFPA nian, dezafia asumsaun balu ne’ebé maka domina beibeik debate públiku sira. Joven sira la’ós rejeita parseria, sai inan-aman ka moris iha família. Pelo kontráriu, maioria joven sira kontinua valoriza no aspira ba esperiénsia hirak-ne’e. Barak sei haree kazamentu no iha oan hanesan parte importante hosi futuru ne’ebé sira hakarak harii. Maibé, buat ne’ebé muda mak la’ós hakarak sira nian kona-ba família. Pergunta boot liu mak se futuru ne’ebé sira hakarak harii ne’e sei bele sai realidade ka lae.
Foin-sa’e sira identifika beibeik seguransa finanseira, empregu ne’ebé estável no sentidu prontidaun nian hanesan kondisaun sira ne’ebé importante liu atu hahú família ida. Maibé iha parte barak Ázia no Pasífiku nian, fundasaun sira-ne’e sai susar liután atu asegura. Kustu moris ne’ebé sa’e, inseguransa uma nian, inserteza ekonómika no dezigualdade sira ne’ebé aumenta halo susar ba beibeik ba joven barak atu harii futuru ne’ebé sira hakarak.
Ba ema barak, dezafiu la’ós atu hili entre kareira no família, maibé iha oportunidade ne’ebé loos atu realiza rua ne’e hotu. Realidade joven sira-nia mós la hanesan. Enkuantu balun luta atu halo balansu entre serbisu no aspirasaun família nian, enkuantu seluk hasoru limitasaun, tanba kiak, diskriminasaun no norma ka prátika sosiál sira ne’ebé maka prejudika sira. Feto foin-sa’e sira kontinua kaer responsabilidade boot liu iha servisus kuidadus ne’ebé la selu/renumerasaun, enkuantu asesu ne’ebé la hanesan ba empregu seguru no dignu aumenta vulnerabilidade ba esplorasaun, violénsia no inseguransa ekonómika.
Tanba ne’e, habelar opsaun presiza liu duké enkoraja desizaun individuál sira. Presiza polítika no investimentu sira ne’ebé fó dalan ba joven ida-idak atu determina sira nia futuru rasik ho dignidade, seguransa no oportunidade hanesan.
Mudansa klimátika aumenta tan kamada inserteza nian. Iha Ázia no Pasífiku tomak, joven sira sai adultu iha rejiaun ida ne’ebé maka afetadu beibeik hosi eventu meteorolójiku estremu sira, degradasaun ambientál no dezlokasaun relasionadu ho klima. Tanba ne’e, sira-nia preokupasaun kona-ba futuru la’ós de’it kona-ba ekonomia. Sira husu mós kona-ba mundu ne’ebé sira sei simu no oportunidade ne’ebé futuru sei oferese ba sira.
Preokupasaun sira-ne’e importante tanba esperansa la’ós de’it emosaun ida maibé fundasaun ba sosiedade sira ne’ebé reziliente. Ema sira iha tendénsia boot liu atu investe iha sira-nia futuru bainhira sira fiar katak futuru sira ne’e bele sai realidade. Komunidade sira sai forte liu bainhira joven sira bele haree oportunidade sira atu aprende, serbisu, kontribui no dezenvolve. Sosiedade sira sai reziliente liu bainhira foin-sa’e sira sente fiar-an katak progresu ne’e posível.
Esperansa la mosu mesak. Nia presiza harii liuhosi polítika no investimentu ne’ebé habelar oportunidade no hametin seguransa. Ida-ne’e inklui edukasaun ho kualidade, empregu ne’ebé di’ak, uma ne’ebé asesível, kuidadus saúde ne’ebé asesível, protesaun sosiál ne’ebé forte no asaun konkretu ba igualdade jéneru. Esperansa mosu bainhira jovem sira bele ezerse sira-nia direitu, partisipa iha desizaun ne’ebé afeta sira-nia moris no fiar katak instituisaun sira servisu atu responde ba sira-nia nesesidade.
Populasaun saudável no sustentável la bele harii liuhosi tentativa atu kontrola rezultadu demográfiku ka limita direitu no liberdade individuál sira. Resposta sustentável ba mudansa demográfika hahú hosi komprende realidade ne’ebé jovem sira hasoru no kria kondisaun ne’ebé permite sira atu buras/krese.
Iha Loron Mundiál Populasaun ida-ne’e, ita tenke hanoin katak futuru demográfiku sira la’ós determinadu antes. Sira hetan forma hosi opsaun sira ne’ebé sosiedade sira halo ohin loron. Se ita hakarak ekonomia sira ne’ebé reziliente, komunidade sira ne’ebé buras no dezenvolvimentu sustentável aban-bainrua, ita tenke asegura katak joven sira iha buat barak liu duké aspirasaun sira. Ita tenke asegura katak sira iha razaun atu iha esperansa.
TATOLI




