BOBONARU, 13 Jullu 2026 (TATOLI) – Sentru Saúde Komunitária (SSK) Kakanea, suku Lourba, postu administrativu Bobonaru, munisípiu Bobonaru, rejista entre fulan-Janeiru to’o Junu 2026, ema na’in-2.419 mak sofre moras Infesaun Respiratória Aguda (IRA).
Xefe SSK Kakane, Agapito Bere Sai, informa katak sira halo atendimentu iha sentru saúde no postu saúde hamutuk 19.436 no husi númeru ne’e maioria sofre IRA.
“Husi vizita sira ne’e, kazu ne’ebé ami rejista aas liu iha Sentru Saúde Kakanea mak IRA ho totál kazu 2.419, diarreia 563, skabies 177, tanba ita-nia bee ne’e kauza moras kulit”, nia adianta ohin.
Agapito Bere dehan kada tinan moras IRA sempre rejista aas no maioria afeta ba labarik ki’ik, inklui adultu tanba impaktu husi rai-rahun no ahi-suar.
“Rai-rahun ho ahi-suar mak provoka moras ISPA aas iha área ne’e. Moras ne’e rejista tinan-tinan tanba menus konxiénsia komunidade nian. Ita atu muda ema nia hahalok ne’e presiza tempu, maibé ami la para liuhusi programa Pakote Integradu Saúde (PIS), klinika móvel no atividade seluk. Ko’alia neineik, beibeik, nune’e komunidade bele komprende hodi modifika sira-nia vida”, nia dehan.
Iha sorin seluk, komunidade Bendito de Jesus reforsa katak iha tempu udan sira sempre sofre IRA tanba kondisaun estrada maioria falun ho rai-rahun.
“Dadeer no loraik la’o bá-mai hasoru mak rai-rahun. Ha’u hanoin ema hotu hatene, dalan husi Maliana mai Lourba to’o Kolimau ne’e aat loos, agora bailoro ne’e motór ho karreta ida liu, rai-rahun suar, entaun mai uma ne’e komesa mear la para. Labarik sira bá eskola mós hanesan, fila mai ne’e rai-rahun kaer husi ain to’o ulun. Tau máskara mós nafatin tanba rai-rahun mak barak duni”, nia dehan.
Enkuantu Komunidade iha área SSK Kakanea hamutuk 19.080 kobre suku Ilat-laun, Soilesu, Atuaben, Lourba, Male-ubu, Karabau, Kota-Boot, Tebabui no Kolimau.
Moras infesaun vias respiratória aguda mak infesaun virál (infeksaun ne’ebé kauza husi vírus) ne’ebé akontese iha ita-nia dalan iis nian. Bainhira ita dada iis anin sei halai tuir ita-nia dalan iis nian antes to’o iha pulmaun. Normalmente, ita-nia dalan iis hahú ka forma husi inus, kavidade nazal (inus-kuak), faringe no laringe (kanál rua ne’ebé nia lokalizasaun iha kakorok).
Anin sei pasa husi dalan-isin hirak ne’e molok tama ba traqueia no pulmaun. Infesaun ne’ebé akontese iha ita-nia dalan iis sei provoka ka halo ema sente susar no la konfortavel bainhira dada iis, no nu’udar konsekuénsia sei halo isin falta anin hodi hala’o nia funsaun ho di’ak. Moras ida-ne’e fásil tebes da’et no fásil tebes atu kura.
Notísia relevante: Ema na’in-3.738 iha Maliana sofre IRA
Moras IRA kauza husi vírus no baktéria ne’ebé invade diretamente dalan iis liuhusi matan, inus no ibun. Vírus sira-ne’ebé hamosu moras ne’e mak hanesan Rhinovirus, Coronavirus, Virus parainfluenza, no Adenovirus.
Fatór sira-ne’ebé kontribui atu hetan moras IRA mak hanesan Relasaun ho Indíviduu; Labarik sira-ne’ebé la simu imunizasaun, bebé ne’ebé la hetan susu husi inan, bebé no labarik sira menór ho idade tinan ida, sistema imunolojia fraku (daya tahan tubuh lemah), má nutrisaun, moras krónika, ijiene pesoál ne’ebé la di’ak.
Relasiona ho Ambiente mak mudansa temperatura ambientál, poluisaun (rai-rahun), asinamentu (kepadatan, overcrowding), falta ventilasaun iha uma, fumadór barak (suar husi sigarru bele hasa’e insidénsia ba moras ne’e) no ahi-suar.
Moras IRA tranzmite ka da’et liuhusi kontaktu direta (koali’a, fani, kabeen) ho ema ne’ebé hetan tiha ona moras ne’e.
Moras ne’e sei hatudu sinál no sintoma hanesan; Inus-been turu no suli ka inus-metin, me’ar (me’ar maran), isin kolen ka baruk, isin-manas (dalaruma), garganta moras, no ulun moras (dalaruma).
Tratamentu ba iha moras IRA iha oin rua mak tratamentu medikamentoza (ho ai-moruk) no non-medikamentosa (la uza ai-moruk).
Moras ne’e mós fásil tebes atu kona ema, maibé fasil tebes mós atu prevene, sé ema iha konxiénsa no kultura saudavel. Asaun ka hahalok sira-ne’ebé ema tenke halo hodi prevene moras ne’e mak hanesan fase-liman ho sabaun, hadook an husi ahi-suar no rai-rahun, taka inus no ibun bainhira fanin ka me’ar, susubeen ekskluzivu ba bebé foin moris to’o fulan neen, labele fuma besik, halo vasinasaun, no kuidadu ijiene pesoál.
Notísia relevante: SSK Kakanea rejista IRA 1,774 iha Janeiru-Abríl 2025
Jornalista: Sergio da Cruz
Editora: Maria Auxiliadora




