OPINIAUN

Atensaun Foot and Mouth Disease (FMD) ba ita-nia animál iha Timor-Leste

Atensaun Foot and Mouth Disease (FMD) ba ita-nia animál iha Timor-Leste

Hakerek nain, Alipio De Almeida (Médiku Veterináriu).

Hosi:

Alipio de Almeida

Atensaun

Foot and mouth disease (FMD) ka moras ibun no ain-kukun (MIAK) agora dau-daun afeta ona karau iha nasaun viziñu Indonézia ho ninia efeitu mak karau barak mate, tanba moras. Situasaun ne’e fó impaktu direta ba agrikultór sira, automatikamente lakon rendimentu.

Saida mak FMD ka MIAK

Importante ba ita atu hatene FMD hodi halo prevensaun no asegura balada sira livre husi moras ne’e. Moras FMD sai ameasa boot ba ita-nia karau timur, karau vaka, rusa, bibi malae, no bibi timur iha ita-rain.

FMD ka Apthtae Epizooticae (AE) nu’udar moras virál ne’ebé kontaziosu tebes ba animál ruminante ho animál seluk ne’ebé iha ain-kukun leet. Animál ne’ebé infetadu moras ne’e sei hatudu sintoma hanesan salivasaun makaas (kaben boot), kanek iha ibun, no kanek iha ain-kukun leet. Morbilidade aas to’o 100%, maibé mortalidade bele atinje 5%. Mortalidade iha karau oan kiik to’o 80%, maske iha animál boot to’o de’it 5%, fahi oan sei susu nia mortalidade bele atinje 100% maske iha fahi boot menus husi ne’e, nune’e mos mortalidade iha bibi malae oan bele to’o besik 100%. Animál ho ain-kukun ne’ebé maduru ona maske infetadu husi virus foot and mouth disease, maibé barak mak sei bele rekopera hikas. Produsaun susu been menus, todan karau menus, no isin krekas nu’udar impaktu negativu husi moras ibun no ain-kukun iha ita nia animál.

Ajente kauzativu hosi FMD

Ajente kauzativu hosi FMD mak jenera apthovirus, família picornaviridae. Virus FMD afeta animál barak iha mundu, liu-liu animál ne’ebé iha ain-kukun hanesan animál ruminante boot (karau timur no karau vaka), ruminante kiik (bibi malae no bibi timur), fahi, rusa no ruminante sira seluk. Virus FMD bele moris ho estavel no infetivu iha ambiente ne’ebé ladún kona loron manas, inklui iha kulit, líkidu sira hanesan inus been no kabeen ka saliva, área ne’ebé ladún hetan loron manas, no iha fatin hirak ne’ebé  temperatura ladún manas. Iha fatin ne’ebé loron matan la kona direta, virus FMD bele moris kleur no infektadu nafatin. Katak, durante virus ne’e moris iha du’ut ne’ebé loron matan ladún kona, virus refere sei bele hada’et no hamosu moras ba animál infetadu sira. Hanesan mós iha rai malirin, bele moris nafatin.

Moras MIA kona animál saida de’it

Animál ruminante barak iha mundu mak sensitivu ba virus FMD, tantu maus no fuik hanesan  karau vaka, karau timur, bibi malae, bibi timur, no rusa. Fahi mós sensitivu. Nasaun viziñu hanesan Indonézia, oras ne’e afetadu husi virus FMD, virus refere halo infesaun ba karau vaka.

Kuda, nu’udar animál ida ne’ebé la sensitivu ba virus FMD, tanba balada refere laiha ain-kukun leet. Nune’e mós klase aves hanesan manu lokál sira mós la sensitivu ba virus foot and mouth disease. Signifika katak iha ita-rai Timor-Leste, virus FMD sensitivu ba animál ruminante boot no kiik, no balada fahi.

Oinsá FMD hada’et

Jeralmente, virus FMD bele transmite liuhusi maneira oin rua. Dahuluk maka transmite liuhusi kontaktu direta entre animál ne’ebé infektadu virus FMD ho animál seluk ne’ebé sei livre husi virus FMD ka animál saudavel. Transmisaun daruak maka virus FMD bele hada’et liuhusi kontaktu indireta, ezemplu liuhusi materiál no ekipamentu ne’ebé kontaminadu ho virus FMD.

Materiál no ekipamentu refere iha ne’e mak hanesan ropa, sapatu, kareta, ai-han, bee hemu, sekresaun no ekskresaun husi animál infektadu virus FMD, du’ut ne’ebé kontaminadu ho líkidu husi ekskresaun animál infektadu. Signifika, materiál no ekipamentu hirak ne’ebé utiliza iha fatin ka luhan ne’ebé animál afetadu hela ba bele sai nu’udar fontes virus FMD antes hada’et ba animál sensitivu sira.

Transmisaun virus FMD direta bele mos liuhusi droplets, inus been no kabeen ka saliva ne’ebé sai husi animál infektadu no hetan kontaktu ho animál seluk ne’ebé sei saudavel. Kareta laran ne’ebé utiliza hodi tula karau ka animál seluk ne’ebé infektadu ka pozitivu virus FMD bele hada’et tutan virus FMD ba animál seluk kuandu kareta refere la desinfekta antes utiliza hodi tula animál seluk ne’ebé saudavel. Fezes iha luhan laran ne’ebé afetadu virus FMD mos bele hada’et virus ba animál seluk ne’ebé hela iha luhan hanesan. Virus FMD mos bele transmite liuhusi anin iha rai ho distansia to’o kilometru 60 no liuhusi anin tasi to’o kilometru 300.

Fontes virus FMD bele hetan iha animál infektadu acute nia sekresaun no ekskresaun, inklui anin, saliva, susubeen, urina, fezes, semen, no ekskresaun líkidu husi animál oan ne’ebé abortu. Virus FMD ne’e bele tama animál nia isin liuhusi kanal respirasaun no dijestivu. Dalabarak karau infektadu liuhusi respirasaun, bele mos liuhusi semen iha tempu kaben. Transmisaun bele liuhusi bee ho distansia dook. Ema bele mos sai hanesan vector mekanika hodi transmite ka hada’et virus FMD ba animál sira ne’ebé sensitivu liuhusi isin ka ropa ne’ebé kontaminadu ho virus FMD. Sapatu boot ho ropa ne’ebé utiliza iha luhan kontaminadu virus FMD bele hada’et ba animál seluk bainhira la utiliza asaun bioseguransa iha luhan seluk.

Saida mak sintoma MIAK

Periodu inkubasaun husi virus FMD hahú husi loron 2 to’o semana rua ka loron 14. Signifika katak virus FMD hahú tama iha animál nia isin to’o hamosu sinál klínika presiza tempu loron 2-14. Iha sintoma oi-oin ne’ebé bele haree hetan iha animál infektadu sira nia isin. Sintoma hirak ne’e mak hanesan isin manas, salivasaun makaas, inus been sai barak, kanek iha ibun parte laran, kanek iha nanál, kanek iha ain-kukun leet, kanek iha susun matan, erosaun iha kanek iha ibun laran, no anoreksia.

Animál infektadu nia vontade han menus, vontade hemu bee mos menus, to’o animál infektadu isin krekas. Animál infetadu han no hemu ladi’ak, tanba ibun laran kanek no mosu erosaun, animál infektadu la’o ladiak, tanba ain-kukun leet kanek no mosu erosaun. Animál afetadu nia ain-kukun monu no kanek iha ain-kukun leet halo animál refere sente moras no toba de’it. Maske animál moras to’o 100% maibé maioria bele rekopera hikas no mortalidade bele atinje 5%. Animál oan maioria mate tanba inflamasaun iha muskulu fuan ka myocarditis. Dalabarak animál infektadu toba de’it, tanba isin manas no kanek iha ain-kukun, no animál infektadu lakohi han, tanba kanek iha ibun laran, no nanál.

Oinsá prevene FMD

Nasaun ne’ebé sei livre hanesan ita rain Timor-Leste presiza tebes regulamentu importasaun ne’ebé aplika rigorozu ba importadór sira ne’ebé importa karau ho produtu karau nian hanesan naan husi nasaun ne’ebé afetadu ona husi virus FMD. Loloos tenki bandu importasaun karau ho naan karau ho nia produtu sira husi nasaun afetadu moras FMD atu labele tama ita nia nasaun. Aviaun ho kareta sira ho sasan iha laran ne’ebé husi nasaun afetadu mai ita nia nasaun nesesita atu desinfekta antes tama ita rain. Desinfekta mos ema ne’ebé tama ita rain liuhusi roo, aviaun, no kareta sira antes tama ita nia nasaun. Asaun hirak ne’e mak nu’udar asaun bioseguransa hodi proteje ita nia nasaun husi moras ekzotika sira husi liur.

Karik ita nia nasaun afetadu ona husi virus ne’ebé hamosu FMD, aplikasaun asaun bioseguransa ne’e bele util mos entre munisípiu to’o suku no aldeia sira iha ita nia teritóriu tomak. Nune’e, karik iha ita nia munisípiu ida mak afetadu ona husi virus FMD maka movimentu animál ho nia produtu relevante sira limite ba munisípiu seluk ka fatin seluk hodi reduz risku transmisaun virus FMD husi fatin ida ba fatin seluk.

Asaun bioseguransa ne’e hanesan desinfeksaun ne’ebé hala’o ba kareta, motor, ema, no sasan hotu mak tama-sai husi área ida ba área seluk. Atu reduz risku surtu nian no hapara sirkulasaun virus ne’e husi fatin ida ba fatin seluk, asaun bioseguransa aplika ho rigorozu iha pontu ka fatin hirak ne’ebé ema no sasan tama-sai ba.

Protokolu no prosedimentu operasionál standar hodi hasoru moras FMD ho moras ekzotiku seluk presiza estabelese ona husi instituisaun relevante hanesan Ministériu Agrikultura no Peska (MAP), inklui nia ekipa task force ne’ebé formadu no iha kompeténsia hala’o servisu refere. Lei no regulamentu relevante ne’ebé suporta programa refere presiza estabelese inisiu kedas no kapasita nia membru sira tuir karakterístika kada moras. Instituisaun governu, liu-liu quarantina nia papel importante tebes iha situasaun hanesan agora hodi proteje ita-nia nasaun husi moras ruma hosi rai liur.

Se moras ibun no ain-kukun tama duni iha ita nia nasaun, jeralmente sei iha metodu rua hodi kontrola moras refere mak bioseguransa ka biosecurity, no vasinasaun. Aplikasaun asaun bioseguransa baratu no fasil liu kompara ho metodu segundu hanaran vasinasaun.

Aplikasaun asaun bioseguransa bele hala’o individuál kada agrikultór ne’ebé hakiak animál, bele aplika bazeia ba teritóriu ka munisípiu, bele mos aplika iha instituisaun governu ne’ebé kiik liu hanesan aldeia sira. Asaun bioseguransa, ezemplu isolasaun animál infektadu no halo tratamentu, limite movimentu animál, ema, no sasan husi área afetadu ba área seluk, limite movimentu naan no produtu naan diskunfia no sensitivu ba virus FMD atu prevene sirkulasaun viru refere husi fatin ida ba fatin seluk, liu-liu husi área afetadu. Metodu daruak hanaran vasinasaun kontra FMD mos importante, maibé presiza orsamentu ne’ebé boot hodi sosa vasina husi nasaun viziñu sira. Nune’e mos, kuandu governu halo programa vasinasaun ba ita nia animál ne’ebé sensitivu ba moras refere, presiza tebes kolaborasaun ne’ebé di’ak entre agrikultór ka na’in ba animál ho vasinadór sira husi MAP atu bele realiza programa vasinasaun ho susesu.

Oinsá halo tratamentu ba MIAK

To’o ohin loron seidauk iha aimoruk ne’ebé hodi halo tratamentu ba virus FMD ho efetivu. So iha tratamentu suportivu no aimoruk ba infesaun sekundáriu sira bainhira iha sintoma ba animál ne’ebé kona moras MIAK. Iha nasaun ka fatin hirak ne’ebé moras ne’e endemia, tratamentu bazeia ba sinál klínika iha animál nia isin importante loos. Bainhira animál ida infektadu ona husi virus FMD, animál infektadu ne’e tenki izola ka hadook husi nia maluk sira no halo tratamentu ba nia tuir sinál saida mak nia hatudu iha nia isin lolon. Fó aimoruk chloramphenicol ou cuprisulfat 5% ba ain-kukun ne’ebé kanek ona. Jeralmente, administra aimoruk hanesan anti-inflamasaun, anti-piretika, antibiotika, no terapi suportivu sira aplika ho seguru tuir nia dalan ba animál infektadu sei bele ajuda animál infektadu rekopera husi nia moras. Keta haluha, desinfekta karau luhan ho sasan hotu iha laran, inklui karau nain nia ropa sira iha luhan afetadu sei minimiza no redús sirkulasaun virus FMD husi fatin ida ba fatin seluk.

FMD risku saúde públiku ka lae?

Moras foot and mouth disease la konsidera nu’udar problema saúde públiku nian, tanba infeksaun ba ema ladún iha ho nia konsekuénsia ladún iha. Tanba iha tempu uluk, ema sira ne’ebé servisu iha laboratóriu konaba moras FMD nian hetan kazu 2 de’it durante tinan liu 50. Tanba ne’e, animál hanesan karau ne’ebé pozitivu moras ibun no ain-kukun liuhusi sintoma ne’ebé hatudu iha organ ne’ebé mensiona dau-daun, organ hanesan ain-kukun ne’ebé hatudu sintoma moras FMD nian tesi soe tiha, nune’e mos nia ulun. Nune’e, organ isin seluk sei bele konsumu nafatin.

Saida mak tenki halo bainhira hetan kazu MIAK

Karik hetan animál ruma afetadu ho virus FMD ka animál ruma mate ho sintoma hanesan ain-kukun leet kanek, ibun kanek no mosu erosaun, kabeen barak, no sintoma seluk hanesan mensiona iha leten, ita tenki relata ba instituisaun relevante hanesan Ministériu Agrikultura no Peska, ou bele mos hato’o ba médiku veterináriu ho paramediku veterináriu ou staf tékniku veterináriu no pekuária ne’ebé besik ita nia hela fatin ka ita koñese. Ita ne’ebé haree no diskunfia animál ruma infektadu ho virus FMD, ita tenki halo asaun prevensaun hanesan esplika ona iha leten. Se ita diskunfia ita nia animál kona ona virus FMD, ita mos halo tratamentu hanesan mensiona iha leten depois relata ba ema no instituisaun ne’ebé relevante.

Hakerek nain dosente & peskizadór

Membru Asosiasaun Médiku Veterináriu Timor-Leste (AMVTL)

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!