OJE 2023 prenxe rekezitu legál no rejimentál

DILI, 07 novembru 2022 (TATOLI)—Prezidente Komisaun C trata asuntu Finansa Públika, Maria Angélica Rangel, hateten proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2023 prenxe rekezitu legal o rejimentál.
Notísia Relevante: OJE 2023: Komisaun C rekomenda pontu importante 23 ba Governu
Maria Angélica hateten, ohin oitavu Governu konstituisionál mai hikas PN hodi ezerse kompeténsia tuir konstituisaun artigu 145 alínea 1 katak OJE elabora hosi Governu no aprova hosi PN.

“Proposta lei PPL númeru 46/V(5a) VIII Governu Konstituisional halo submisaun mai PN iha 03 outubru ne’e haktuir lei númeru 2/2022, 10 fevereiru, Enkuadramentu Orsamentu no Jestaun Finanseiru Púbiku no prenxe duni rekezitu legál no rejimentál,” Prezidente Komisaun C ne’e hato’o iha nia intervensaun iha debate ba proposta-lei OJE 2023 iha faze jeneralidade ba loron dahuluk iha PN, segunda ne’e.
Hafoin PN simu proposta OJE 2023 mai akompaña ho dispozisaun motivu prenxe rekezitu legál, nune’e PN liuhosi komisaun espesialidaza trata área temátika ida-idak hala’o audiénsia públika ho liña ministériu no entidade relevante sira kona-ba estrutura orsamentu ne’ebé iha proposta lei OJE ba tinan oin, no komisaun mós emite rekomendasaun sira-ne’ebé sei ko’alia espesífiku liu iha debate faze espesialidade
Nia dehan, OJE tinan oin mai ho tetu ne’ebé PN halo ona aprovasaun iha debate lei grande opsaun planu iha fulan-maiu liuba no aprova ho tetu $3.156.922.141, fahe ba despeza serbisu no entidade Administrasaun Sentrál ho valór biliaun $2,8. Despeza sira ne’ebé prevee ba Seguransa Sosiál ho valór millaun $235,7 no RAEOA ho montante millaun $120.
“Orsamentu iha redusaun hosi tinan kotuk 8% no totál OJE 2023 sei foti hosi RSE millaun $490.1, levantamentu esesu rendimentu sustentável estimadu millaun $855.9 totál levantamentu hosi fundu petrolífeiru ba tinan 2023 mil $146.1,” nia dehan.
Deputada hosi bankada Governu ne’e hateten, Governu nia polítika foti liu esesu rendimentu sustentavel estimadu hodi finansia programa ne’ebé mai hosi baze objetivu estratéjiku VIII Governu ba sidadaun hotu hanesan oportunidade moris saudável seguru no vida naruk, asesu ba kuiñesimentu teknolójia no inovasaun, asesu ba rekursu ne’ebé sufisiente hodi garante moris dignu.
Notísia Relevante: Ministru Finansa deklara ekonomia rai-laran hahú rekupera
Enkuantu proposta OJE 2023 ho montante biliaun $3,16 kompostu hosi orsamentu administrasaun sentrál biliaun $2,8 (montante ne’e inklui ona Fundu Kombatente Libertasaun Nasionál, billiaun $1), orsamentu seguransa sosiál hetan alokasaun millaun $235,7 no RAEOA millaun $120.
Proposta OJE ba tinan oin, VIII Governu prepara ba dahuluk bazea ba regra orsamentál foun aprovadu hosi Lei Enkuadramentu Orsamentál.
Proposta orsamentu ne’e kontempla ona orsamentu tuir programa no alokasaun orsamentu ba prioridade nasionál ne’ebé mak define ona iha lei grande opsaun planu 2023.
Proposta ne’e mai ho lema investimentu produtivu no ‘kresimentu inkluzivu ba jerasaun futuru’ aprezenta distribuisaun rekursu nasionál ne’ebé justu no ekuitativu hodi mellora prestasaun serbisu, rekuperasaun ekonómiku no reziliénsia, promove kresimentu ekonómiku ida ne’ebé inkluzivu no sustentável iha mediu prazu.
Proposta OJE ne’e, Governu aloka millaun $17 ba konstrusaun, reabilitasaun no manutensaun estrada no ponte sira iha área rurál, millaun $15 ba konstrusaun estrada nasionál Pante Makasar, millaun $7,8 ba reabilitasaun estrada munisipál entre Laga no Baguia hamutuk kilometru 30, inklui mós inisiativa sira seluk ho intensaun atu kontinua implementa programa konstrusaun estrada, ponte no ligasaun rede elétrika nasionál iha territóriu laran tomak.
Atu garantia katak to’o iha 2030 populasaun sira hotu iha rai-laran iha asesu ba eletrisidade nasionál ho presu ne’ebé baratu no enerjia renovável ho eskala ki’ik liuhusi EDTL, iha proposta orsamentu ba tinan oin, Governu aloka ona millaun $118.
Iha tinan oin, Governu mós aloka ona orsamentu millaun $25 hodi aselera diversifikasaun ekonomia, millaun $14,5 investe iha setór telekomunikasaun, millaun $6,4 hodi promove produsaun nasionál, millaun $2 aloka ba kriasaun balkaun úniku ba rejistu empreza no millaun $1,3 hodi harii parke indústria.
Governu mós investe millaun $21 iha setór agrikultura atu apoiu aumentu produsaun no produtividade ne’ebé sustentável ho intensaun atu redus pobreza, hasa’e seguransa alimentár no promove kresimentu ekonómiku iha área rurál.
Millaun $3,6 ba sistema irrigasaun Laivai no millaun $2,6 ba Galata, no apoiu estensaun área agrikultura ho orsamentu alokadu millaun $2,6 no millaun $2,1 hodi dezenvolve zona agrikultura integradu iha área irrigasaun.
Kapitál sosiál hetan alokasaun 36%
Distribuisaun tetu agregadu orsamentu administrasaun sentrál iha OJE 2023, setór kapitál sosiál ne’ebé inklui saúde, edukasaun no protesaun sosiál hetan alokasaun millaun $772 ka 36%, setór ida ne’e mak maiór benefisiáriu husi finansiamentu proposta OJE 2023.
Ida-ne’e refleta importánsia ne’ebé mak Governu fó ba iha asesu universál ba edukasaun ne’ebé kualidade millaun $137, saúde millaun $92 no protesaun sosiál millaun $301, liliu ba grupu vulnerável.
Governu propoin ba Parlamentu Nasionál orsamentu ho montante millaun $19,2 hodi implementa programa Bolsa da Mãe, husi montante ne’e millaun $5,3 sei aloka ba kontinuasaun programa inísiu no millaun $13,7 sei aloka ba espansaun Bolsa da Mãe Jerasaun Foun, ne’ebé nia objetivu mak atu apoiu inan isin-rua no mellora saúde no nutrisaun durante inísiu loron rihun-ida nomós apoiu labarik ho moras króniku no defisiénsia.
Programa nutisaun hetan alokasaun millaun $10
Iha Proposta OJE ne’e, Governu propoin programa nutrisaun millaun $10, ida-ne’e reprezenta aumentu 𝑞𝑢𝑎𝑡𝑟𝑜 𝑣𝑒𝑧𝑒𝑠 ka porsentu (400%) kompara ho orsamentu alokadu ba programa nutrisaun iha OJE 2022.
Proposta OJE ne’e mós kobre alokasaun orsamentu millaun $22,4 hodi espande programa merenda eskolár, mellora kualidade hahan hodi alkansa labarik sira nia kualidade nutrisaun, hasa’e despeza ba kada labarik no kada hahan husi $0,25 to $0,42.
Proposta OJE ne’e formula bazea ba objetivu estratéjiku husi Governu ne’ebé nia objetivu atu fornese sidadaun sira oportunidade atu iha moris saudável, seguru no moris naruk, asesu ba koñesimentu, teknolojia no inovasaun, no asesu ba rekursu sufisiente hodi garantia vida moris ida ne’ebé dignu.
Introdusaun impostu iha proposta OJE 2023
Liuhusi proposta OJE ne’e Governu propoin ba Parlamentu Nasionál atu hasa’e impostu seletivu konsumu foun ne’ebé inklui; 10% impostu ba karreta ho valór liu $10.000, 20% ba karreta ho valór liu $25.000, 30% ba karreta ho valór liu $50.000, no aumentu iha impostu konsumu ba tabáku no produtu tabáku seluk husi $50 kada kilograma sa’e ba $100 kada kilograma.
Impostu konsumu foun $1.00 kada kilograma ba masi-midar, introdusaun impostu konsumu foun ho valór $3 kada litru ba bebida asukarada hanesan Fanta, Cocacola, Sunkist, Sprite no seluk tan, ida-ne’e Governu introdus atu proteje sidadaun sira-nia saúde públiku.
Aleinde ne’e, Governu mós propoin atu hasa’e impostu importasaun hosi 2,5% ba 5%.
Liuhosi introdusaun impostu hirak ne’e, Governu halo projesaun katak reseita doméstika sei sa’e husi millaun $153,7 iha 2022, ba millaun $174,9 iha 2023.
Introdusaun impostu hirak ne’e sai nu’udar instrumentu fiskál ida ne’ebé Governu uza atu hasa’e koleksaun reseita doméstika iha tinan hirak tuir mai hodi redús dependénsia ba fundu minarai.
Medida hirak ne’e mós aliña ho polítika reforma fiskál no jestaun finansa públika no reforma importante ida-ne’ebé inísia ona husi sestu Governu iha 2015 no oitavu Governu komprometidu atu kontinua implementa.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

