DILI, 03 marsu 2023 (TATOLI)—Prezidente Parlamentu Nasionál, Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, hateten iha komemorasaun loron nasionál veteranu ba dala-VI (03 marsu 2017-3 marsu 2023) iha 3 marsu tinan ne’e, atu nafatin fanun timoroan hotu liliu jerasaun foun atu banati tuir valór veteranu sira-nian.
Notísia Relevante: Veterana Kasian: “Lori ha’u-nia beik loke eskola ba labarik sira”
“Ba loron ida-ne’e, ne’ebé halibur ita hotu hodi hanoin hikas ita-nia erói no mártir da pátria, no hanoin hikas mós valór, unidade, dedikasaun, abnegasun no sakrifísiu ne’ebé lori ita ba konkista vitória libertasaun no independénsia nasionál. Loron ida-ne’e, sai mós loron istóriku ida iha prosesu libertasaun da pátria ne’ebé hatutan luta ba libertasaun totál no kompleta. Loron veteranu ne’e fanu timoroan sira liu-liu joven sira atu moris banati valór veteranu sira-nian,” Prezidente Parlamentu Nasionál, Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, hateten iha nia diskursu bainhira reprzenta Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, prezide serimónia komemorasaun loron nasionál veteranu iha Palásiu Governu, sesta ne’e.
Veteranu reprezenta faktu istóriku, sobrevivente kombatente libertasaun ne’ebé moris hosi povu no hamutuk ho povu tanba laiha veteranu bainhira laiha povu no laiha veteranu bainhira laiha FRETILIN no FALINTIL.
Tanba, nia dehan, realidade tolu ne’e mak reforsa malu no hodi fo sentidu ba veteranu, hodi Timor-Leste komemora loron istótiku ida-ne’e ho sentidu iha dimensaun tolu ne’e.
“Povu mak hamrik, la’o no tuur hamutuk ho kombatente veteranu sira ho espiritu frentista no revolusionáriu hodi konkista vitória ba pátria Timor-Leste. Realidade ne’ebé veteranu sira hasoru iha tempu ne’eba, nakonu ho susar, sakrifísiu, korajen, unidade, kolaborasaun, abnegasaun no dedikasaun total. Valór hirak ne’e tenke husik hela ba jerasaun foun liuhusi atitude, komportamentu ka ho vida ezemplar,” Prezidente Parlamentu Nasionál ne’e hateten.
Kada tinan Timot-Leste sei komemora nafatin, tanba ida-ne’e nu’udar mementu reflesaun no auto-rekoñesimentu timoroan hotu nia lala’ok, ba veteranu hotu nia lala’ok iha era ukun-rasik-an ne’e, ba ukun na’in sira, ba foinsa’e sira no ba sidadaun tomak.
Momentu ne’e la’ós jestu serimónial de’it, maibé tenke hateke mós Timor-Leste nia realidade sosiál, ekonómika no polítika ne’ebé TL hakat to’o tinan 20 ona, valór ne’ebé lori timoroan ba rejiste iha tempu rezisténsia sei relevante no sei iha sentidu atu mantein atualizadu iha era ukun rasik-an ne’e.
Lídwr Segundu Órgaun Soberania ne’e hateten, komemorasaun ba tinan ida-ne’e ho tema “Hametin Unidade ba Dezenvolvimentu Nasionál” ne’e, nu’udár jestu ida atu prezerva kultura, istória kona-bá rezisténsia no fó omenájen ba eroi sira hotu-hotu feto no mane, hanesan komandante Nicolau Lobato, komandante Nino Konis Santana, Mária Tapo no Rosa Muki Bonaparte, no erói sira hotu ne’ebé fó an tomak ba kauza nasionál liuhosi luta ba libertasaun nasionál no independénsia Timor-Leste.
Veteranu katak ema-ne’ebé iha korajen, determinadu, ho firmeza no desididu atu fó solusaun ba situasaun krítiku ida ba interrese ema barak nian, padraun ne’ebé sira kaer hodi foti medida laiha rezerva, lá’ós ba sira nia-an rasik maibé ba ema barak nia di’ak, veteranu fó-an tomak ba kauza nobre ida.
“Ita-nia luta ba libertasaun da pátria, atravesa faze sira-ne’ebé krítiku tebe-tebes, nakonu ho susar oioin ne’ebé delikadu no kompleksu tebes. Maibé, situasaun sira hanesan ne’e, mak fó biban hodi hahoris fali ita-nia veteranu no erói sira, hodi kontinua lidera funu hasoru okupasaun militár Indonézia ho finalidade ida atu hetan vitória ba Timor-Leste nia Independénsia,” nia dehan.
Nune’e, nia dehan, iha loron ida ohin ne’e timoroan hotu hanoin hikas veteranu no erói sira iha asaun koletivu hamutuk ho povu, no povu ne’ebé sustenta rezisténsia mós sai erói hotu.
Iha VII Governu Konstitusionál aprova Dekretu-Lei kona-ba Kriasaun Konsellu Kombatente Libertasaun Nasionál, (CCLN), ne’ebé la hetan atensaun iha tinan barak nia laran, loos duni Estadu rekoñese papél no kontribuisaun veteranu no erói libertasaun nasionál sira ni’an, no dedika atensaun espesiál balu ona liuhosi subsídiu finanseiru, medalla, sertifikadu rekoñesementu no instituisionaliza.
Kombatente no veteranu libertasaun nasionál nu’udar órgaun ida hodi kontribui di’ak liu ba dezenvolvimentu nasionál, kontinua programa Governu anteriór hodi halo konstrusaun semitériu-jardin ba erói sira, fo bolsa estudu ba kombatente sira-nia oan.
Maske nune’e, nia dehan, presiza reajusta no reorienta forma apoiu hirak ne´e liuhisi eskema orsamentál ida-ne’ebé fó vantajen sosiál no ekonómiku ba institusionalizasaun órgaun ida-ne’e no fó mós benefísiu sosiál no ekonómiku ba sosiedade Timor-Leste.
“Ne´eduni, VIII Governu Konstitusionál no Parlamentu Nasionál harii fundu veteranu no Kombatente Libertasaun Nasionál. Maibe, medida ida-ne’e mak Prezidente Repúblika rekorre ba Tribunál hodi lakon nia implementasaun. Maske nune’e, ita kontinua buka forma seluk, atu bele fó apoiu ba kombatete sira no Parlamentu Nasionál no Governu kontinua iha preokupasaun ba situasaun kombatante ne’ebé sei hasoru dezafiu oioin,” nia hateten.
Notísia Relevante: Riak Leman husu timoroan tau importánsia ba loron nasionál veteranu
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes
