DILI, 07 Maiu 2026 (TATOLI) – Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL sigla portugés) husu Governu atu jere no gasta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) ho di’ak hodi asegura sustentabilidade fiskál, tanba iha ona alerta katak Fundu Mina-Rai bele hotu iha tinan 2038.
Governadór BCTL, Hélder Lopes, hateten bainhira ritmu despeza kontinua sa’e kada tinan, Fundu Petrolíferu bele hotu lalais.
“Hau hakarak hateten katak ida-ne’e la’ós Banku Mundiál mak fó hanoin mai ita. Ita rasik hatene katak ita kuandu gasta de’it, ita-nia osan sei hotu. Tanba ne’e, ita tenke gasta ho di’ak”, Hélder Lopes dehan iha Programa Bainaka Kredivel, ne’ebé realiza iha salaun Auditóriu Fakuldade Siénsia Sosiál no Polítika, Kaikoli, Dili.
Nia esplika katak Ministériu Finansa antes ne’e hato’o ona ninia previzaun katak ritmu despeza mak sa’e nafatin kada tinan no laiha balansu entre reseita no gastu, Fundu Mina-rai bele hotu tuir estimativa dokumentu Orsamentu Jerál 2024 iha 2038 ka 2039.
Governadór ne’e afirma katak alert aida-ne’e imoportante ati fó atensaun ba sustentabilidade fiskál no jestaun finanseira nasaun nian.
“Kuandu osan ne’e ita gasta ho di’ak, bele estimula dezenvolvimentu ekonómiku, liuliu iha setór privadu. Ikusmai, Fundu Mina-rai ita la temi tan, tanba reseita husi ekonomia mak sustenta ona”, nia dehan.
Kona-ba papél BCTL hodi asegura sustentabilidade Fundu Mina-rai, governadór hateten BCTL kontinua halo investimentu di’ak hetan retornu boot.
“Tinan 2023, ita hetan [retornu] billaun $1,7. Iha tinan kotuk Governu foti de’it billaun $1,4, katak ita sei iha saving uitoan ne’ebé aumenta ba balansu, maibé ha’u dehan despeza labele boot liu reseita”, nia realsa.
Governadór ne’e mós hato’o mensajen tolu ba Governu kona-ba jestaun Fundu Mina-rai atu labele maran no kontinua fó benefísiu ba jerasaun sira tuirmai. Dahuluk mak husu polítiku sira atu foti desizaun atu labele asosiadu ho tempu fundu hotu, maibé tenke asegura fundu ne’e kontinua no krexe. Daruak mak asegura sustentabilidade fundu nu’udar fundu interjerasionál, katak labele gasta hotu agora, maibé rai mós ba jerasaun sira tuirmai. Datoluk mak kualkér ema ne’ebé iha podér, bainhir dada osan hosui fundu, tenke uza ho di’ak atu labele mate, maibé bele hamosu fali benefísiu ekonómiku no transforma sosiedade ba moris ne’ebé di’ak liu.
Nune’e, BCTL hakarak asegura Fundu Mina-rai kontinua iha hodi serve interese povu agora no iha futuru. Atu atinje ida-ne’e, BCTL kontinua serbisu hamutuk ho Governu, Parlamentu Nasionál no entidade relevante sira.
Mandatu fundamentál haat husi BCTL
Hélder Lopes mós esplika katak BCTL eziste hodi ho mandatu fundamentál haat mak asegura estabilidade finanseira iha Timor-Leste, promove sistema pagamentu nasionál, halo polítika monetária, no jere rezerva ka rekursu finanseiru Estadu nian.
Tuir nia, iha área estabilidade finanseira, BCTL iha papél atu regula no promove kreximentu indústria finanseira ida ne’ebé saudavel atu apoia dezenvolviment sosioekonómiku Timor-Leste.
Kona-ba promove sistema pagamentu nasionál, tranzasaun sira hotu ne’ebé halo iha nasaun ne’e promove no regula husi BCTL.
Mandatu seluk maka halo polítika monetária, ne’ebé normalmente envolve kontrolu kuantidade osan iha merkadu hodi bele fasilita konsumu no investimentu, nune’e kontribui ba kreximentu ekonómiku iha rai ne’e.
“Maibé ita-nia kazu agora, mandatu ida-ne’e BCTL seidauk bele ezekuta tanba ita uza dolar Amérika. Ita la prodús dollar, ita labele kontrola ninia kuantidade iha merkadu”, nia hateten.
Nia akrexenta katak iha futuru, bainhira Timor-Leste iha moeda rasik, liga ba polítika monetária la presiza husu ona osan iha ema, maibé BCTL haree merkadu presiza osan hira sei imprime no distribui ba ekonomia.
Nia mós ko’alia kona-ba mandate inkluzaun no literasia finanseira. Tuir nia, inkluzaun finanseira katak ema barak hola parte ba ases serbivu finanseiru ne’ebé presta husi instituisaun bankária no la’ós bankária.
Kona-ba literasia finanseira, BCTL hamutuk ho Ministériu Finansa halo ona peskiza kona-ba kauza pobreza iha Timor-Leste.
“Iha kauza fundamentál rua mak oportunidade limitadu no ita-nia hahalok rasik. Oportunidade limitadu katak ita laiha serbisu entaun laiha rendimentu nune’e ita ki’ak. Kauza husi ita-nia hahalok rasik katak, bainhira nia hasoru liamoris, lia m-ate, nia dalaruma gasta liu osan tuir ninia kbiit finanseira”, nia dehan.
Nune’e, nia subliña katak koñesimntu finanseiru importante tebes, tanba prinsípiu báziku iha literasia finanseira mak despeza labele boot liu reseita, katak osan ne’ebé gasta tenke hanesan ho osan ne’ebé hetan.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora





