DILI, 23 marsu 2023 (TATOLI)-Deputadu hodi Bankada CNRT hamutuk na’in-16 kinta ne’e, entre ona karta justifikasaun ba meza Parlamentu Nasionál hafoin simu notifikasaun hosi Prezidente Parlamentu Nasional liga ho auzénsia durante plenaria atu hili Komisáriu foun ba Komisaun Anti Korrupsaun (KAK).
Karta justifikasaun ne’e atu responde notifikasaun hosi Prezidente Parlamentu Nasionál, Aniceto Guterres nian iha loron 21 fulan-marsu 2023 tanba konsidera deputadu CNRT auzénsia iha reuniaun plenária dala neen iha eleisaun ba Komisáriu Komisaun Anti-Korrupsaun (KAK).
Notísia Relevante :PN notifika Deputadu CNRT na’in-16 ameasa lakon mandatu
Karta ne’e, tékniku hosi Bankada CNRT nian maka lori bá entrega diretamente ba Vise Prezidente PN, Maria Angelina Sarmeto, ne’ebé akompaña hosi sekretária meza PN, Lídia Norberta ho Vise Sekretária António Nobre Tilman.
“Ohin, meza Parlamentu rona deklarasaun Deputadu sira ne’ebé auzente sira razaun tanba sa la tama, no ohin sira halo justifikasaun eskrita ne’ebé hosi parte tékniku bankada (CNRT) nian mak haruka mai, justifikasaun ne’e iha kópia envelope 16 tama mai maibé nia kontiúdu hanesan de’it,” Lidia Norberta, hateten ba jornalista sira hafoin simu karta iha sala konferénsia, PN.
Nia hatutan, hafoin simu justifikasaun ne’e, meza sei haree ho didi’ak nune’e sei lori ba iha plenária hodi bele halo deliberasaun atu responde ba justifikasaun hirak ne’e.
“Karik bankda CNRT la aseita ho deliberasaun ruma hosi plenária sira bele rekore rekursu ba Tribunál Rekursu,” Nia hateten
Tuir loloos Prezidente Parlamentu Nasionál maka simu karta justifikasaun ne’e diretamente husi deputadu CNRT sira maibe la konsege tanba responde servisu urjensia seluk enatun delega vise PPN ho Sekretária meza mak simu.
Iha fatin hanesan, Xefe Bankada CNRT, Duarte Nunes, hateten ohin lokra’ik sira-nia parte hato’o ona karta resposta ba ejizénsia ne’ebé maka meza PN fó relasiona ho deputadu CNRT auzénsia iha plenária.
“Tanba ne’e, ami ohin iha ne’e hato’o tiha resposta sira ba meza,” Nia dehan.
Liga ho notifikasaun ne’ebé ameasa atu deputadu na’in-16 lakon ninia mandatu iha PN, Deputada CNRT, Maria Terezinha Viegas, hateten Konstituisaun RDTL haktuir katak PN hanesan órgaun soberanu nu’udar Repúblika Demokrátika Timor-Leste reprezenta sidadaun Timor tomak.
Prezidente PN deside ajenda sesaun plenaria iha loron 13-fevereiru 2023 halo eleisaun ba Komisáriu KAK foun ne’ebé governu mak propoin, José da Costa Ximenes. Lei KAK haktuir katak, atu halo eleisaun ba Komisáriu KAK, tenke iha pelumenus 3/4 husi deputadu sira prezente (artigu 70 No. 1 Lei KAK, Lei no 8/2009, 15 Jullu);
Lei ne’e nia ezijénsia obriga partidu pólitiku sira atu halo konsensu alargadu kona-ba ema ne’ebé sei ba ka’er kna’ar importante ida ne’e liga ba funsaun atu investiga krime kona-ba korrupsaun no iha lei KAK ne’e hatúr iha artigu 80 no. 2 katak kandidatu komisáriu tenke iha rekoñesimentu a’as iha independénsia no imparsialidade.
“Governu propoin, José da Costa Ximenes ba komisáriu KAK viola rekezitu ne’ebé hatur iha lei ba funsaun hirak ne’ebé independénsia no imparsiál, José da Costa Ximenes oras ne’e, dadaun hanesan asesór polítiku ba Primeiru Ministru, nune’e nia sei la independente no la imparsiál ona,” nia hateten.
Tuir Deputada CNRT reforsa katak kandidatu ne’e mós iha hela prosesu krime ne’ebé rejista iha ona iha Ministériu Públiku tanba ne’e sei halakon hotu ninia kredibilidade hodi impede nia atu asume kargu ne’ebé ezije ninia independénsia, imparsialidade no onestidade ne’ebe hatúr klaru ona iha lei KAK.
Iha karta justifikasaun ne’e, Bankada CNRT hato’o mós rekomendasaun ba PPN katak bainhira PN kontinua ajenda eleisaun ba Komisariu KAK ho kandidatu hanesan maka CNRT sei la hola parte iha prosesu eleisaun ne’e.
Iha sesaun plenaria loron 14 fevereiru , Prezidente Bankada CNRT Deputadu Duarte Nunes, iha ninia intervensaun hato’o katak deputadu 21 husi bankada CNRT sei la hola parte iha korum ba eleisaun Komisáriu KAK nune’e sei impede PN hili Komisáriu KAK foun ne’e.
“Maibé durante periodu ne’e, deputadu 21 Bankada CNRT kontinua partisipa ativa iha reuniaun Komisaun Espesializada Permanente, iha diskusaun lei sira no mós atividade seluk Parlamentu Nasional nian,” Nia dehan
Tan ne’e, Nia fundamenta katak direitu Bankada CNRT atu la viabiliza eleisaun ba Komisáriu KAK mai husi artigu 70 númeru 2 K-RDTL katak ba partidu polítiku sira-nia direitu hanesan opozisaun demokrátiku.
No mós iha direitu atu la vialibiza eleisaun ba ema ruma ka ema ida ne’ebé la kumpre rekezitu legál sira nu’udar ezersísiu direitu opozisaun nian, ne’e la’ós de’it ezersisiu direitu opozisaun maibé ne’e dever konstitusionál ida.
Nune’e, Nia dehan desizaun duni sai ne’e, tanba la konsidera justifikasaun falta koletiva, maibé laiha regulamentu sira falta nian, laiha mós norma legál ruma ne’ebé obriga justifikasaun tenke individuál ka obriga atu aprezenta iha prazu ruma ka tenke liuhusi eskrita ka orál/verbál.
“Maibé iha artigu 50 no. 1 Estatutu Deputadu sira nian lei 5/ 2004, 5 maiu altera ona ho lei no. 4/2023, 25 janeiru , ne’ebé hateten katak antisipadamente deputadu sira bele hato’o justifikasaun falta nian liuhusi partidu polítiku ne’ebé nia pertense ba. Hanesan mós Estatutu Deputadu sira-nian, haktuir ona katak Prezidente Bankada mak reprezenta partidu polítiku hodi justifika auzénsia deputadu ida-idak nian,” Nia esplika.
Iha reuniaun lidér bankada antes ne’e konkorda ho pozisaun bankada CNRT nian hodi la ajenda tan eleisaun ba Komisáriu KAK , no PPN solisita bankada parlamentár sira ho governu atu buka kandidatu konsensuál, maibé Konsensu ida ne’e seida’uk konsege halo.
Nune’e bankada CNRT ho partidu polítiku sira ne’ebe kompoin maiória Parlamentár atu serbisu hamutuk hodi asegura eleisaun Komisáriu KAK nian, ema ida ne’ebé independénte no imparsiál tuir lei haruka.
“Ba povu Timor-Leste tomak ami afirma no asegura katak, ami sei kontinua serbisu no luta nafatin lor-loron atu mantein demokrásia iha ita-nia rai,” Nia hateten.
Deputadu no Deputada CNRT na’in-16 ne’ebé hetan ona karta notifikasaun ne’e maka hanesan Lucia Taeki, Arão Noé, Maria Terezinha Viegas, Maria Rosa de Câmara “Bi-Soy”, Carmelita Moniz, Maria Fernanda Lay, Veneranda Lemos Martins.
Deputada Bendita Moniz Magno, Adérito Hugo da Costa, Maria Gorumali Barreto, Domingos Lopes Lemos, Oscár de Araújo, Ricardo Baptista, Marcos Xavier, Leandro Lobato ho Gabriel Soares.
Notísia Relevante :PPN sei bolu Deputadu CNRT hato’o defeza
Jornalista: Nelson de Sousa
Editór: Agapito dos Santos
