DILI, 22 marsu 2023 (TATOLI)-Prezidente Parlamentu Nasionál, Aniceto Longuinhos Guterres, informa iha tersa ne’e, meza PN fó ona karta notifikasaun atu espulsa ka hasai membru deputadu hosi Bankada CNRT hamutuk na’in-16.
Razaun hosi meza Parlamentu Nasionál (PN) hasai notifikasaun ne’e tanba deputadu na’in-16 ne’e la marka prezensa ka auzénsia durante plenária dala neen bainhira meja ajenda data eleisaun atu hili Komisáriu foun Komisaun Anti Korrupsaun (CAC,sigle portugués).
Notísia Relevante :Deputadu abandona plenária to’o dala lima bele lakon mandatu
“Loos meza fó ona karta iha horse’ik ba deputadu na’in-16. Laiha buat ida atu vinga deputadu bankada ruma iha ne’e, maibé ne’e kestaun disiplina óinsa ita kumpre rejimentu ho lei kona-ba funsionamentu Parlamentu, regra óinsa kumpre ita-nia devér hanesan deputadu tanba deputadu loos kuantu atu sai deputadu ba partidu liu hosi eleisaun povu vota. Maibé kuandu to’o iha Parlamentu ne’e nia reprezenta povu tomak no hala’o nia kna’ar hanesan deputadu tuir lei,” Prezidente PN ne’e informa ba jornalista sira iha uma fukun Parlamentu Nasionál, kuarta ne’e.
Tuir Aniceto rejimentu Parlamentu nian prevista katak se loron lima sesaun plenária dala lima tuituir malu mak deputadu ida la partisipa plenáriu no laiha justifikasaun ruma, no justifikasaun tenke baseia ba lei la’ós justifikasaun tuir polítika tanba ne’e ameasa bele lakon mandatu hanesan deputadu.
“Faktu hatudu ona plenária loron neen tutuir malu la tuir, laiha justifikasaun ida ne’ebé lei ho rejimentu admite ne’e faktu ida ne’e bele lori ona deputadu ne’e lakon mandatu,” nia argumenta.
Lidér Segundu Órgaun Soberania ne’e, esplika karta notifisaun ne’e prosesu inísiál, seida’uk lakon mandatu, maibé faktu mak ne’e ba deputadu na’in-16 katak plenária dala neen tuituir malu la marka prezensa plenaria no mós la asina lista prezensa durante loron tomak.
“Meza konsidera ida ne’e falta, iha duni justifikasaun mai, maibé justifikasaun koletivu no la tuir justifikasaun ida ne’ebé lei admite, nune’e meza hanesan órgaun Parlamentu nian ne’ebé nia kna’ar atu garante funsionamentu loloos, atu garante disiplina iha PN, meza haree ba ida ne’e parese iha istória PN agora foin hahú prosesu hanesan ne’e no agora ita besik eleisaun ida ne’e sai ezemplu ba deputadu sira ne’ebé foun atu mai,” Nia hateten.
Maske nune’e, Aniceto dehan notifikasaun ne’ebé meza hasai foin maka prosesu inisiál tanba ne’e la signifika deputadu na’in-16 daudaun ne’e lakon ona sira-nia mandatu maibé sei fó tempu ba sira durante semana rua atu halo rekursu ba plenária.
Nia hateten hafoin simu rekursu plenária sei deside, se bainhira plenáriu deside tuir rejimentu PN maka rezulta deputadu na’in 16 ne’e sei lakon sira-nia mandatu nu’udar reprezentante povu iha Parlamentu Nasionál.
“Agora prosesu foin hahú no sei iha prosesu sei tuir mai antes meza deklara fó lai oportunidade ba deputadu ida-idak atu ko’alia halo audénsia ho meza PN karik atu aprezenta razaun ruma tanba saida mak auzénsia. Hau hein katak sira atende surat ne’ebé haruka ba deputadu ida-idak no iha tempu ne’ebé fiksa iha ne’ebá mai atende audénsia ne’ebé meza kalendariza tiha ona ba deputadu oras hanesan ne’e mai atende, depois ida ne’e meza bele hola desizaun ona kona-ba iha ka laiha lakon mandatu,”Nia hatutan.
Iha fatin hanesan Deputada CNRT, Carmelita Caetano Moniz, nia parte simu ona karta notifikasaun ne’e hosi meza iha tersa lokra’ik ne’e ligadu ho eleisaun ba komisáriu foun Komisaun Anti Korrupsaun.
“Tanba ne’e de’it ami uza ami-nia direitu demokrátiku, ida ne’ebé estipula klaru tebes iha ita-nia konstituisaun, estatutu deputadu, rejimentu PN, tanba de’it ida ne’e defende prosesu demokratizasaun atu haburas iha nasaun Timor-Leste, tanba defeza orden demokrátiku ida ne’e ami hetan tiha karta hosi meza atu hasai tiha ami deputadu na’in-16 feto ualu no mane ualu, ne’ebé hosi Deputadu 21 mai hosi partidu bo’ot ida ne’ebé eleze hosi sufrájiu, universál ho direitu sekretu hosi povu, ami mai reprezenta povu la’ós reprezenta ema ida ka rua iha ne’e,” nia esplika.
Tanba ne’e, nia hateten deputadu na’in 16 ne’e sei fó resposta ba parlamentu nasionál liga ho karta notifikasaun ne’e baseia ba rejimentu no lei ne’ebé iha.
Deputada hosi membru komisaun A ne’ebé trata asuntu Justisa no Konstituisional ne’e klarifika antes ne’e bankada CNRT hato’o ona karta justifikasaun ba meza kona-ba auzénsia ne’e.
“Justifikasaun verbal no eskrita no laiha estatutu ka rejimentu hatete katak justifikasaun ne’e tenke individuál ne’e laiha, maibé aban mak ami sei esplika justifikasaun detallu karta resposta prepara tiha ona aban lokra’ik sei hatama,”Nia klarifika.
Enkuantu tuir rejimentu PN iha artigu 7.º (Lakon mandatu), iha alínea 1 hateten, deputadu sei lakon mandatu bainhira: a) la ho justifikasaun, la hola asentu iha Parlamentu Nasionál to’o sesaun plenária ba dala lima ka la mosu dala lima tuituir malu ba sesaun plenáriu nian ka sesaun komisaun nian, no mós bainhira nia falta dala 15, maske la tuituir malu, la ho motivu justifikadu.
Notísia Relevante :Bankada Governu preokupa Deputadu opozisaun auzénsia iha eleisaun komisáriu CAC
Jornalista: Nelson de Sousa
Editór: Agapito dos Ssntos
