Bankada opozisaun krítika programa IX Governu ba alterasaun lei

DILI, 18 jullu 2023 (TATOLI)—Bankada opozisaun iha Parlamentu Nasionál (PN) krítika programa IX Governu Konstitusionál ba alterasaun ka revizaun ba lei sira.
Notísia Relevante: PM Xanana: “Loron 120 sei anula lei kria munisípiu Ataúro-konsolida pás”
“Ami iha pergunta barak no observasaun krítika ruma ba parte balun hosi dokumentu ne’e, iha dokumentu programa ne’e rasik mensiona kona-ba períodu 2017 to’o 2023 hanesan períodu estagnasaun, períodu violasaun sistemátika ba sistema, lei sira no regra sira boa-governasaun no transparénsia,” Xefe bankada FRETILIN iha Parlamentu Nasionál, Deputadu Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, hateten liuhosi debate programa IX Governu Konstituisionál ba loron dahuluk iha PN, tersa ne’e.
Nia hateten, loos duni kada Governu iha nia defisiénsia no nia propriu exitu maibé esforsu koletivu hosi Governu dahuluk sira-ne’e hotu inklui VII no VIII Governu nia esforsu mós, mak ita rejista Timor-Leste nia progresu signifikativu sira kona-ba kresimentu ekonómiku no redusaun pobreza.
“Ohin, loron Timor-Leste sai nu’udar pontu de referénsia iha jestaun fundu soberanu, iha demokrásia, iha liberdade espresaun no seluk tan. Hanesan ezemplu, indise demokrásia, indise korrupsaun, Enfrenta krize pandemia COVID-19, hetan apresiasaun hosi organizasaun mundiál saúde. Entaun, pergunta mak ne’e, Senhor PM sasukat saída mak ita uza hodi hatete tinan neen ukun VII no VIII Governu nu’udar períodu estagnasaun no nakonu ho violasaun sistematika. Pergunta mak ida-ne’e, hein Governu bele fó resposta ruma,” nia dehan.
Deputadu FRETILIN, Joaquim dos Santos, preokupa ho programa XI Governu Konstitusionál kona-ba revogasaun lei númeru 3/2014 ne’ebé kria RAEOA no ZEESM hodi subordina autoridade RAEOA ba kontrolu hosi Governu sentrál no anulasaun lei kriasaun munisípiu foun Ataúro.
“Lei ne’ebé kria RAEOA ne’e imperativu konstituisionál, depois hamosu konseitu ZEESM kuandu ita aprova lei ne’e tau hamutuk programa polítika ekonomia sosiál merkadu hamutuk ho autoridade RAEOA ne’e konsensuál Parlamentu ne’e laiha votu kontra, derrepente IX Governu mai atu halo estabelesimentu autoridade foun iha konseitu RAEOA-ZEESM ne’e. Ita presiza identifika kauza saida mak impede desizaun polítika hodi hamosu RAEOA tuir konstituisaun labele implementa no Governu ida-ne’e hakarak hamosu autoridade foun, nia impaktu polítiku, ekonómiku todan mai Timor tomak ka Oé-Cusse de’it ne’e problema ida. Se Governu ida-ne’e hakarak halo mudansa polítika ba lei RAEOA di’akliu husu ba povu Oé-Cusse halo referendu hodi povu mak deside. Hanesan ne’e mós liga ba Ataúro,” nia hateten.
Deputadu KHUNTO, Luis Roberto, preokupa iha programa IX Governu nia hakarak atu reforma iha Polísia Sientífika Investigasaun Kriminál (PCIC, siglá portugés).
“Maibé, uluk maun boot (Xanana) iha inisiativa kria ida-ne’e tanba iha ita-nia PNTL prosesu investigasaun la’o ladi’ak, kria PCIC atu ajuda prosesu investigasaun iha ita-nia rai-laran maibé agora daudaun ita iha planu atu reforma ida ba iha PCIC atu tutela ba iha komandu jerál, di’ak ka la’e ba future. Iha konstituisaun mós prevee atu mellora di’akliu tan setór justisa ba investigasaun espesiál sira-ne’ebé ita timoroan oan na’in-70, iha ne’eba profisionál tebe-tebes, ne’ebé dúvida ho reforma iha PCIC no restrutura ba estrutura PCIC, hanoin ne’e konkorda,” nia hateten.
Xefe Bankada PLP, Maria Angelina Sarmento, konkorda mós ho pozisaun deputadu bankada opozisaun ninia intervensaun no nia-parte lamenta mós ho diskursu Primeiru-Ministru kona-ba violasaun lei iha mandatu Governu anteriór.
Nia lori bankada PLP nia hakarak apresia ba IX Governu Konstituisionál ne’ebé aprezenta ona sira-nia programa atu hetan apresiasaun ka rejeisaun hosi Parlamentu Nasionál tuir konstituisaun.
‘’Iha ne’e, ami hakarak destaka kestaun balun ne’ebé reitera iha progama IX Governu Konstituisionál ne’ebé hatuur iha livru PN simu, programa ne’ebé hato’o hanesan hateten iha reafirmasaun Estadu direitu demokrátiku barak liu halo julgamentu sein bazeia ba faktu hasoru VIII Governu Konstituisionál ne’ebé dehan revela total inifisiénsia, estagnasaun iha periódu naruk ne’ebé hamosu sistemátika ba violánsia ba regra boa-governasaun no transparénsia. Deklarasaun ida-ne’e la bazeia ba prova no faktu,” nia hateten.
Deputada CNRT, Veneranda Lemos, lamenta ho preokupasaun hosi deputada bankada opozisaun ninia intervensaun ba alterasaun lei balun iha programa IX Governu Konstitusionál.
“Xefe Governu ko’alia tiha ona alterasaun lei atu hadi’a eru balun iha mandatu Governu anteriór, lahatene Deputadu opozisaun kestiona alterasaun ka revogasaun lei,” Deputada bankada Governu ne’e hateten.
Deputada CNRT, Cedelizia dos Santos, hateten programa IX Governu adapta programa Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável (ODS), nune’e konkorda programa IX Governu kona-ba alterasaun lei balun ne’ebé la nesesitadu ba nasaun no povu Timor-Leste.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

