DILI, 18 jullu 2023 (TATOLI)—Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, hateten presiza duni revizaun hodi separa Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA) ho Zona Ekonómia Espesiál Sosiál Merkadu (ZEESM).
Notísia Relevante: Bankada opozisaun krítika programa IX Governu ba alterasaun lei
Xefe Governu hatutan, iha RAEOA-ZEESM loos iha konstituisaun mak haruka halo ne’e la’ós buat foun tenke halo revizaun tanba ZEESM hamosu ZEESM ami buka aprende saida mak ZEESM, tanba apredizajen toda a vida nafatin.
“Ne’eduni, ZEESM kuandu ita temi zona espesiál bele kaer tuir ita-nia konstituisaun maibé ekonomia sosiál merkadu laiha konstituisaun ida, saida mak konstituisaun fó hosi autonómia ne’e atu fó benefísiu ba povu iha ne’eba, tanba ne’e mak ho lei ne’e kria. Ho ida-ne’e haree konseitu ZEESM ne’ebé hakerek iha lei ne’e planu ida ba ZEESM liña oan ida mós laiha depois tinan sia. Tanba ne’e, karik persepsaun di’ak ba RAEOA no ZEESM mak presiza duni atu separa RAEOA nu’udar autoridade no ZEESM nu’udar entidade ne’ebé haree ba ekonomia sosiál merkadu,” Primeiru-Ministru responde ba bankada opozisaun sira-nia krítika iha debate loron dahuluk ba programa IX Governu konstituisaun iha sala plenária Parlamentu Nasionál, tersa ne’e.
Nia hateten, ekonomia sosiál katak sosiedade povu tomak tenke envolve aan iha ekonomia sira-nia rai rasik no merkadu katak nia prodús buat ruma ba aan, maibé komu laiha definisaun planu tuir lei ne’ebé kria mak presiza tebe-tebes halo revizaun hodi separa tiha buat rua ne’e, nune’e labele iha konfuzaun boot kona-ba RAEOA no ZEESM.
Líder Nasionál ne’e hateten, durante períodu COVID-19 ne’e nia aprte la’o haleu Oé-Cusse tomak tanba iha ne’eba, haree iha duni nesesidade boot atu halo revizaun hodi separa autoridade no ZEESM.
“Kuandu ita ko’alia kona-ba desentralizasaun iha Governu iha asembleia munispál prontu sempre iha separasaun ho ida-ne’e mak katak, atu esplika de’it katak bele hakerek tiha ona iha konstituisaun maibé tanba dala ruma ita halo lei revoga halo sala karik, ita tenke halo nafatin revizaun ba progresu beins estár ba populasaun,” nia hateten.
Nia hatán ba Deputadu Fretilin nian kona-ba bele halo referendum ba nesesidade atu halo revizaun ne’e hodi ZEESM nu’udar konseitu bele hasai planu ida ba povu Oé-Cusse atu hadi’a sira-nia rai.
Iha parte seluk, PM responde kona-ba krítika Deputadu bankada opozisaun kona-ba konseitu Estadu, katak loos duni Estadu iha nia instituisaun haat hanesan Prezidénsia Repúblika, Parlamentu Nasionál, Governu ho Justisa.
“Guiné-Bissau hahú funu ho Portugál sira mak hahú uluk depois mak Angola, Moçambique tanba sira hetan ukun iha 1974 iha 2014, tinan 40 liu tiha ona no ita restaura indepedénsia iha tinan 12 mak foin ba iha Guine-Bissau atu ajuda sira-nia Estadu bele hetan primeira eleisaun livre no demokrátiku,” nia dehan.
Iha tinan 40 indepedénsia ho Estadu Guine-Bissau sai mós nu’udar motivasaun mai Timor-Leste bainhira TL enfrenta situasaun defísil iha funu ne’ebé konseitu Estadu.
“No g7+ iha daudauk sorin ne’eba mós haree Estadu sira-ne’ebé seidauk Estadu loloos, ha’u la dehan katak ita nian la’e ka ita-nian seidauk loos. Maibé, atu perseve konseitu Estadu, ita ba to’o iha konseitu sira-ne’e hotu hodi ita kompreende didiak tanbasá ita temi ida-ne’e no ida-ne’eba. g7+ nu’udar organizasaun inter-governamentál ida ho estatutu permanente iha Nasaun Unida haree ba rai sira-ne’ebé sira-nia Estadu, iha Prezidente, Parlamentu, Governu iha buat hotu-hotu naran Estadu bolu Estadu frájl,” nia dehan.
Nune’e, Xanana hateten, bainhira temi Estadu labele dehan katak funsionáriu sira ka PN, Governu serbisu daudaun normál hela nusa mak Estadu frajil.
“Konseitu Estadu labele ba de’it Estadu iha instituisaun haat, ida-ne’e to’o ona, ha’u sei la lori tempu barak ko’alia ba ida-ne’e, maibé ko’alia de’it konseitu Estadu ne’ebé ami iha la hanesan ho Deputadu ida ohin temi kona-ba konseitu Estadu,” nia hateten.
Parte seluk, Xanana mós temi kona-ba estagnasaun akontese liu ba, krítika de’it lae, maibé buat barak ami haree halo duni maibé dalaruma povu mak sente la to’o sira karik.
‘’Nune’e hili fali ami, maibé halo buat barak iha tinan lima nia laran, ami haree, agora desizaun soberanu iha povu dalaruma seidauk to’o uma ida-idak, nune’e povu hili fali ami,” nia dehan.
Nia liga mós haree problema sistema finanseiru ne’ebé ohin TL iha karik hosi Governu dahaat sala to’o agora ne’e sala duni, maibé autór sistema finanseiru ne’ebé di’ak tebe-tebes bele iha fó sai esperiénsia ba rai barak iha Afrika iha fatin seluk.
“Tanba ne’e ha’u temi halo auditória iha ne’e no iha ne’eba hodi buka took, se laiha faktu Governu ida-ne’e loloos demite aan tiha tanba akuza ema falsu de’it,” nia dehan.
Notísia Relevante: IX Governu hakarak halo planu integradu infraestrutura ho obra kualidade
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes
