DILI, 18 jullu 2023 (TATOLI)—Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, hateten iha setór edukasaun nian IX Governu hakarak bainhira to’o iha 2028 ne’e Timor-Leste bele atinje edukasaun ho mellór kualidade.
Notísia Relevante: Governu kontinua implementa PED Setór Saúde 2011-2030 garante prestasaun serbisu di’akliu
“Kona-ba setór edukasaun, Governu hakarak katak iha 2028 Timor-Leste bele atinje ka hetan edukasaun ho mellor kualidade. Loke mós oportunidade asesu boot-liu ba hotu-hotu, hodi nune’e edukasaun bele iha kbiit atu fó resposta ba nesesidade iha merkadu traballu no kontribui atu hamenus dezempregu liuhosi aprendizajen ne’ebé beibeik, hodi nune’e hapára tiha sírkulu kona-ba pobreza interjerasionál,” Xefe Governu ne’e hateten liuhosi nia intervensaun iha debate programa IX Governu Konstituisionál iha Parlamentu Nasionál, tersa ne’e.
Tanba ne’e, Governu sei reforma jestaun no administrasaun iha sistema edukativu hosi kedas Ministériu Edukasaun ba nível munisipál inklui define ona prosedimentu ka regra adekuada no sistema ba monitorizasaun no avaliasaun, mellora kualidade ensinu iha nível ensinu hotu-hotu liuhosi maiór kapasitasaun profesór.
Revee kurríkulu eskolár, liuliu iha ensinu sekundáriu jerál no vokasionál, atu asegura alunu sira bele hetan kompeténsia adekuada ba merkadu traballu no ba nesesidade dezenvolvimentu nasionál, kontinua konstrui, reabilita no fornese ekipamentu ba eskola ensinu pré-eskolár to’o sekundáriu, avalia didi’ak kapasidade funsionamentu no rezultadu hosi alunu sira no mós kona-ba finansiamentu hosi eskola CAFÉ atu haree ba posibilidade hodi loke iha postu administrative.
“Aumenta ba dobru, númeru bolsa estudu, ne’ebé sei atribui, tuir méritu no tuir nesesidade nasionál, hadi’a ensinu superiór hodi garante adekuada avaliasaun no akreditasaun akadémika no mós formasaun ne’ebé kontínua ba professor sira. Haluan ensinu superiór tékniku iha área estratéjika ba ekonomia nasionál, hodi kria institutu Superiór Politékniku Turizmo, otelaria no ajénsia no Guia turizmu iha Lospalos, Institutu Superioó Politékniku Enjiñaria iha Suai, no akademia peska no estudu mariñu iha Manatuto. Governu mós sei hadi’a infraestrutura, jestaun no ensinu iha Institutu Politékniku Betano,” nia dehan.
Sei kria komisaun koordenadora ba universidade no institutu superiór atu estuda estratéjia koletiva ida kona-ba atu define asisténsia ne’ebé di’akliu hosi Estadu no kona-ba implementasaun objetivu atu hasa’i kualidade ensinu.
Hosi sikun seluk, sei kontinua aposta iha formasaun profisionál no empregu, hodi investe iha kualifikasaun joven iha área estratéjika dezenvolvimentu.
Sei kontinua koopera ho nasaun amigu atu kria oportunidade ba formasaun profisionál no empregu iha estranjeiru, liuhosi estájiu profisionál no hosi programa traballu sezonál, ho hanoin katak timoroan sira-ne’e fila mai país no bele aplika sira-nia kompeténsia ne’ebé sira hetan.
Entretantu, tuir dokumentu programa IX Governu konstituisionál ne’ebé Agência TATOLI asesu iha programa IX Governu ba kontinua ho dezenvolvimentu hosi kapitál sosiál ba iha setór edukasaun, no formasaun katak Governu sei hadi’a kualidade Edukasaun no formasaun profisionál hodi asegura asesu ne’ebé hanesan ba populasaun timoroan tomak iha área ensinu hotu-hotu mak IX Governu sei:
- Reforma jestaun no administrasaun iha sistema edukativu, iha nível ministériu edukasaun, munisipál no mós iha eskola sira inklui definisaun ba prosedimentu ne’ebé adekuadu no ba sistema monitorizasaun no avaliasaun;
- Haforsa kondisaun atu labarik sira ho tinan entre tolu (3) to’o lima (5), bele hetan asesu ba preparasaun hodi tama ba ensinu báziku obrigatóriu, inklui edukasaun pré-eskolár no programa sira seluk ba dezenvolvimentu iha primeira infánsia (DPI) no ba preparasaun hodi tama ba ensinu báziku, iha eskola ne’ebé besik ba sira-nia hela-fatin. Asegura mós, partisipasaun efetiva hosi komunidade edukativa;
- Hahú programa tutoria ida ho aprendizajen ne’ebé aas no intervensaun seluk ne’ebé oferese edukasaun ida-ne’ebé asesivel no rekupera aprendizajen, liuliu iha área remota sira no eskola sira iha ne’ebé identifika alunu sira-ne’ebé lakon aprendizajen tanba COVID-19;
- Haforsa (ka hametin) kondisaun hodi implementa ensinu báziku ne’ebé universál, obrigatóriu no gratuitu, ho kualidade ne’ebé di’ak duni. Ensinu Báziku sei sai nu’udar sentru ida hodi aprende atu koñese, aprende atu halo, aprende atu moris ho ema seluk no mós aprende atu forma nia aan rasik. Iha idade ho tinan neen (6), labarik hotu-hotu sei hetan asesu ba Ensinu Báziku ida ho kualidade, ho akizisaun ba kompeténsia ne’ebé makaas iha matemátika no iha literasia, iha lian (língua) ofisiál (portugés no tetun), ho mós kompeténsia bázika iha lian inglés, hanesan lian estranjeiru, nune’e mós kompeténsia iha valór fundamentál hosi identidade nasionál, hosi istória no hosi kultura Timor-nian, no mós dezenvolvimentu ba abilidade iha sékulu XXI;
- Reforsa kondisaun ba Ensinu Sekundáriu ida, iha ne’ebé estudante bele hetan asesu ba koñesimentu sientífiku, umanístiku no mós tékniku. Alunus sei aprende atu aplika koñesimentu hirak ne’e, iha setór produtivu país nian, hodi prepara sira atu tama ba merkadu traballu ka atu kontinua sira-nia estudu superiór, universitáriu ka politékniku. Governu sei kontinua fó opsaun rua: Ensinu Sekundáriu Jerál ka Ensinu Sekundáriu Tekniku Vokasionál;
- Asegura atu estudantes ne’ebé tama iha Ensinu Superiór, bele prontu atu fó resposta ne’ebé loos liu, iha merkadu traballu, hodi asegura asesu ne’ebé hanesan ba ema hotu no haforsa mekanizmu akreditasaun nian no avaliasaun ba kualidade iha nível ensinu ida-ne’e;
- Reforsa oportunidade ba hirak ne’ebé hakarak estuda no hakle’an sira-nia koñesimentu, liuliu sira-ne’ebé vulnerável liu, no sira ne’ebé hasoru dezafiu boot, liuhosi programa edukativu ne’ebé atraente no flexível, bazeia ba metodolojia ne’ebé ho kualidade ba ensinu ba ema adultu;
- Moderniza no hodi asegura importánsia ne’ebé boot, iha esforsu ba formasaun profesionál kontínua, hodi haforsa padraun efetividade ne’ebé tenke di’ak, hanesan mentoria no akompañamentu. Uza informátika no teknolojia ba informasaun, materiál multimédia no aprendizajen ‘à distánsia’ (hosi dook) atu assegura dosente ho kualidade, preparadu atu forma futuru Timor-Leste nian;
- Kontinua dezenvolve rekursu umanu nasionál, liuhosi programa, estratéjia no investimentu plurianuál. Fundu Dezenvolvimentu Kapitál Umanu sei kontinua kontribui ba dezenvolvimentu iha Edukasaun no Formasaun Profisionál ba foinsa’e no adultu, ho forma ne’ebé transparente no koordenadu no ho baze iha identifikasaun ba área koñesimentu no abilidade ne’ebé sei falta liu;
- Konsolida Komisaun Nasionál Edukasaun (CNE) nu’udar mekanizmu ba promosaun diálogu inkluzivu no partisipativu, entre parte interesada iha setór edukativu no koordenasaun ne’ebé di’ak entre ministériu edukasaun ho sosiedade sivíl no setór privadu no mós ho parseiru dezenvolvimentu nasionál no internasionál;
- Hakle’an programa iha edukasaun inkluziva, hodi promove kultura kona-ba respeitu ba diversidade hodi rekoñese talentu oioin no mós kapasidade oioin, hosi ema hotu, atu nune’e bele promove susesu ba alunu no efetivamente, posibilita sira atu hetan futuru hanesan sidadaun ne’ebé hetan respeitu hosi komunidade tomak no asegura edukasaun ne’ebé orienta liu ba alunu, nu’udar realidade loro-loron, ne’e hotu nu’udar prinsípiu xave ba polítika edukativa;
- Reforsa programa sira-ne’ebé asegura igualdade ba labarik sira-ne’ebé laiha kondisaun ekonómika liuhosi programa alimentasaun eskolár no subsídiu eskolár ne’ebé ninia rekursu sira distribui ho justu. Garante katak, eskola sira ne’ebé tebes iha área rurál sira hetan fasilidade no rekursu sira-ne’ebé nesesita;
- Kria planu mestre ba infraestrutura Ministériu Edukasaun nian, inklui eskola sira hosi nivel hotu-hotu no edifísiu administrativu sira, bazeia ba sensu infraestrutura hodi rezolve problema sira-ne’ebé sai hanesan obstákulu ba dezenvolvimentu edukasaun nian;
- Konsolida Lian Tetun hodi garante padraun ida ba nia uzu, no promove nia uzu iha estabelesimentu ensinu sira, iha área oioin Governu nian, iha mídia no ba populasaun hotu. Nune’e, Governu kompromete atu hakaas liután iha implementasaun Planu Estratéjiku Nasionál Edukasaun (2011-2030), atu nune’e bele alkansa meta hirak tuir mai, iha tinan lima oin mai;
- Halo estudu no avaliasaun finanseira ne’ebé presiza hodi hahú prosesu atu loke eskola CAFÉ sira iha Postu Administrativu, atu promove di’akliu koñesimentu ba Língua portugeza liuhosi kualifikasaun ba profesór timorense.
Ensinu Pré-Eskolár
- Pelumenus 60% husi labarik, ho tinan entre 3 to’o 5, sei benefisia ba Edukasaun Pré-Eskolár ka programa preparasaun ba Ensinu Báziku obrigatóriu, ho atensaun espesiál ba komunidades rurais, atu nune’e labarik sira bele partisipa neineik iha edukasaun préeskolár ho 100%;
- Implementa ho kompletu, Kurrikulu Nasionál de Baze no programas ba orientasaun pedagójika, relasiona ho edukasaun pré-eskolár;
- Garante asesu ba materiál didátiku, nune’e mós livru istória sira iha lian ofisiál no nasionál sira, hodi nune’e bele apoia implementasaun efetiva ba Kurríkulu Nasionál Baze no promove dezenvolvimentu ba kapasidade fundamentál leitura nian;
- Define sistema administrasaun no jestaun ba estabelesimentus pré-eskolares, adekuadu ba realidade nasionál, ne’ebé bele asegura efetividade iha prosesu ensino-aprendizajen no maximiza rekursus umanus no finanseirus, hodi loke liután asesu husi pré-eskolas ba insentivus finanseirus públikus;
- Assegura konstrusaun ka reabilitasaun, iha minimu, fasilidades 100, hodi uza ba edukasaun pre-eskolár, ne’ebé kompletas ho rekursus umanus, ekipamentus no materiál didátiku;
- Garante katak 100% edukadór sira hosi edukasaun pré-eskolár iha kualifikasaun mínima ne’ebé lei ezije;
- Kontinua oferese dezenvolvimentu profisionál ba profesór sira tuir kompeténsia ne’ebé indika ona iha Kuadru Kurrikulár ba Formasaun edukadór hosi edukasaun pré-eskolár;
- Oferese formasaun kompleta ba inan-aman hosi edukasaun pré-eskolár atu bele sai parseiru ne’ebé di’ak tebes iha aprendizajen oan sira nian;
- Promove partisipasaun hosi labarik sira ho nesesidade edukativa espesiál iha prosesu ensinu no aprendizajen liuhosi introdusaun modifikasoens no akomodasoens ne’ebé presiza iha estabelesimentu edukasaun pré-eskolár hotu-hotu.
Ensinu Báziku
-
- Aumenta ba 95%, taxa líkida iha matríkula;
- Aumenta taxa aprovasaun iha etapa finál ensinu báziku, ba pelu menus 85%;
- Hamenus rásiu hosi alunus iha sala laran, ba média nasionál, profesór ida (1) ba alunus 35, liuhosi konstrusaun, pelu menus, 1.050 sala foun;
- Asegura iha mínimu, aumentu ba 30% ba kapasidade literasia hosi alunus, ne’ebé iha ona fin segundu anu eskolár, kapasidade ne’ebé sei sukat ho baze hosi avaliasaun, tuir padraun internasionál;
- Asegura katak Eskola Bázika Sentrál Públika hotu-hotu sei hetan instalasaun bee no saneamentu, no biblioteka ho kondisaun atu uza no mós aumenta ba 50% númeru eskola ne’ebé hetan ona asesu ba instalasaun laboratoriál nian;
- Kria fundu ida atu fó resposta ba situasaun emerjénsia, ne’ebé bele tau-em-risku seguransa no saúde alunus no profesór nian;
- Implementa ho kompletu, Kurríkulu Nasionál de Baze, no ninia programa ba orientasaun pedagójika;
- Dezenvolve no implementa medida pedagójika, ne’ebé adekuada hodi asegura ensinu ida ho kualidade iha área rurais inklui formasaun espesiál no apoiu ba profesór sira iha sala multimedia;
- Halo revizaun ba Kurrikulu Nasionál ba terseiru siklu Ensinu Baziku, hodi aprova lejizlasaun relevante no orientasaun pedagójika ba kurríkulu ida-ne’ebé dezenvolve kompeténsia sira hosi sékulu XXI;
- Konsolida atividade ne’ebé hariku kurríkulu, inklui programa “Horta Pedagójica”, no kria programa foun ne’ebé estimula kompetensia kulturál, artístika no desportiva iha eskola tomak iha ensinu báziku; ba kurríkulu ida-ne’ebé aliña ho norma sira sékulu XXI nian;
- Garante atu alunu no professor sira tomak bele iha asesu ba livru no materiál eskolár, ne’ebé relevante no ho kualidade hodi promove mós uzu ba Téknolojia Informasaun no Komunikasaun (TIC);
- Hamosu programa televizivu lubuk ida no vídeo, hodi apoia prosesu ensinu aprendizajen;
- Define no implementa programa excelénsia, liuhosi prosesu partilla (fahe ba malu) padraun-modelu atu potensializa asesu ba prátika ho kualidade iha estabelesimentu eskolár públiku, ne’ebé presiza liu, liuhosi utiliza Centro de Aprendizajen e Formação Escolar (CAFE) no eskola ne’ebé identifika ona, hanesan rekursu;
- Aprofunda jestaun demokrátika iha eskola liuhosi medida ne’ebé haforsa partisipasaun inan-aman no alunus;
- Reforsa implementasaun konteúdu kurríkulu nian iha matéria formasaun kona-ba valór síviku, igualdade jéneru no respeitu ba diversidade;
- Garante katak profesór hotu-hotu hosi Ensinu Báziku iha abilidade profisionál no koñesimentu hosi sékulu XXI no garante sira-nia asesu ba aprendizajen dijitál;
- Promove partisipasaun labarik sira-nia ho nesesidade edukativa espesiál iha prosesu ensinu no aprendizajen liuhosi introdusaun modifikasaun no akomodasaun ne’ebé presiza iha estabelesimentu edukasaun no ensinu hotu-hotu;
- Garante atribuisaun ba subsídiu eskolár sira hodi nune’e bele responde ho loloos nesesidade estudante sira-nian ho haree mós ba materiál no ekipamentu nesesáriu sira ba pedagojia ida-ne’ebé moderna no igualdade ba labarik sira-ne’ebé hela iha área remota sira;
- Loke oportunidade no apoia estudante sira hodi partisipa iha konkursu akadémiku nasionál no internasionál sira;
Ensinu Sekundáriu Jerál no Tékniku Vokasionál
- Atinje to’o 85%, taxa bruta ba matrikula hodi loke tan númeru vaga ne’ebé nesesária iha eskolas foun no eskola ne’ebé iha ona;
- Konstrui ka reabilita, pelumenu 300 sala-de-aula liuhosi programa konstrusaun no reabilitasaun eskola foun no sala de aula ba Ensinu Sekundáriu;
- Asegura katak 100% hosi eskola sekundária públika, bele hetan kondisaun tomak ne’ebé di’ak no pronta atu sai hanesan fatin ida ba aprendizajen ne’ebé adekuada, ho fasilidade hanesan laboratóriu no biblioteka iha ambiente ida-ne’ebé seguru no respeitozu;
- Hahú implementa medida atu halo avaliasaun, tuir padraun internasionál, atu sukat rezultadu hosi aprendizajen (ex. Programa Avaliasaun Internasionál Estudante-PIS) ne’ebé serve nu’udar baze ba reforsu ba kualidade iha nível ensinu ida-ne’e, no sai mós nu’udar mekanizmu hodi sukat progresu ne’ebé iha;
- Haree hikas Kurríkulu Nasionál ba Ensinu Sekundáriu Jerál, atu promove adaptasaun ne’ebé di’ak-liu ba padraun rejionál no internasionál ba ensinu. Asegura adkire (ka hetan) kompeténsia prátika no ba laboratóriu, kompeténsia kulturál, artistika no desportiva, habilidades ba moris no kompeténsia transversál ba empreendedorizmu;
- Haree hikas Kurríkulu Nasionál ba Ensinu Sekundáriu Tékniku Vokasionál, atu promove ajustamentu di’ak-liu ba nesesidade hosi merkadu, hanesan agrikultura, indústria, mekánika, eletrónika, konstrusaun sivíl no prestasaun servisu ne’ebé vokasionadu (iha tendénsia) ba arte, empreza, turizmu no restaurasaun ho foku ba dezenvolvimentu iha área rurál;
- Asegura asesu profesór nian ba materiál pedagójiku, ne’ebé bele apoia implementasaun ba kurríkulu;
- Garante katak 100% hosi profesór, iha Ensinu Sekundáriu Jerál, iha kualifikasaun minima ne’ebé lei ezije liuhosi formasaun kontínua ba profesór iha kurríkulu no iha programa orientasaun pedagojika nian;
- Uza informátika no téknolojia komunikasaun, hanesan instrumentu atu promove ensinu ida-ne’ebé moderna no ho kualidade;
- Implementa programa akonsellamentu profisionál ida hodi apoia alunus atu hili kursu ne’ebé sira hakarak hasai, iha Ensinu Superiór;
- Promove parseria forte ho entidade relevante, inklui setór privadu atu garante Ensinu Sekundáriu ne’ebé asesívél no ho kualidade, inklui apoiu finanseiru no realizasaun estájiu ba alunu, ne’ebé ajusta ho nesesidades merkadu nian;
- Define no implementa programa de exelénsia liuhosi prosesu partilla kona-ba padraun modelu atu potensializa asesu ba prátika ne’ebé ho kualidade ba estabelesimentu eskolár públiku ne’ebé presiza liu;
- Hadi’a jestaun Eskola Téknika Agríkola (ETA) ne’ebé eziste iha nasaun ne’e (Lautém, Manatuto, Bobonaro no Oé-Cusse Ambeno).
Ensinu Rekorrente
- Uza metodolojia atrativa no flexível hodi aumenta taxa de aprovasaun no graduasaun ba programa Ensinu Rekorrente nian;
- Avalia no reforsa Sentru Komunitáriu ba Aprendizajen, hodi promove liuliu katak sentru ne’e hetan partisipasaun ne’ebé efetiva hosi sosiedade sivíl no komunidade lokál, atu maximiza utilizasaun sentrus ne’e ba atividade edukativa oioin iha komunidade nia let;
- Haforsa kualidade Ensinu Rekorrente liuhosi asesu ba materiál didátiku ho konteúdu ne’ebé konkretu no fásil atu kompreende.
- Habelar Programa Ekivalénsia nian to’o Ensinu Sekundáriu, bazeia ba estudu viabilidade ida;
- Dezeña modalidade hosi ensinu rekorrente ne’ebé insentiva igualdade jéneru, hanesan kombinasaun ba oportunidade ensinu rekorrente ho programa pré-eskolár sira.
Reforsu ba Koezaun Sosiál liuhosi Edukasaun
- Promove integrasaun ba modifikasaun físikál ne’ebé nesesária iha instalasaun hotu-hotu ne’ebé foun ba Eskola Públika;
- Implementa sistema edukativu ida nu’udar reforsu ho formasaun kle’an liu ba profesó sira. Hamutuk ho programa ba apoiu espesífiku iha eskola públika no privada, ne’ebé oferese servisu edukativu espesializadu ida ba alunu ne’ebé ho necessidade edukativa espesializada. Ba alunu ne’ebé iha nesesidade edukativaa espesiál hodi permite katak eskola ne’e bele servi populasaun di’ak liután;
- Tinan-tinan halo rastreiu (buka-hatene) vizaun no audisaun hosi alunu hotu-hotu, atu bele deteta problema sira-ne’ebé bele rezolve liuhosi intervensaun precoce (molok to’o nia tempu) ida;
- Garante katak alunu hotu-hotu ho nesesidade espesiál iha oportunidade hodi hetan avaliasaun, liuliu liuhosi ezame nasionál hodi utiliza modifikasaun no/ka adaptasaun nesesária sira ba alunu ida-idak;
- Oferese oportunidade ba formasaun avansada iha edukasaun espesiál;
- Hahú programa ida ho “para-profisionál sira” atu alunu sira ne’ebé ho difikuldade aprendizajen bele hetan apoiu ida ne’ebé konsentradu liu iha aula;
- Assegura reforsu institusionál no tékniku ba sentru rekursu ba edukasaun inkluziva, liuhosi análize rigoroza kona-ba nesesidade;
- Promove alimentasaun ne’ebé nutritiva ba alunu, inklui hadi’a implementasaun programa Merenda Eskolár, hodi haforsa nia jestaun no efikásia liuhosi mekanizmu koordenasaun interministeriál;
- Estabelese ligasaun ho Programa Saúde iha Família no ho programa relevante seluk, hodi koordena apoiu ligadu ba saúde fízika no mentál labarik sira iha eskola ka iha laran (uma mahon) inklui sira-ne’ebé iha problema psikolójiku, trauma no problema saúde seluk-tan;
- Reforsa koordenasaun ho programa “Bolsa da Mãe”, hodi oferese mós asesu ba bolss estudu ba alunu, ho nesesidade edukativa espesiál;
- Kontinua reforsa kualidade Ensino iha Institutu no Universidade públiku no privadu;
- Promove medida apoiu ba labarik sira-ne’ebé laiha koñesimentu lian ofisiál ida, bainhira sira integra ba sistema edukativu liuhosi kontinuasaun programa-pilotu EMBLI to’o 6.º ano eskolár remata, hodi asegura reforsu ba formasaun espesifika kona-ba uza primeira língua hanesan ponte aprendizajen ba lian ofisiál sira;
- Dezenvolve programa atividade rekreativa no programa animasaun nian no inovasaun seluk-tan hodi promove koñesimentu lian ofisiál ba labarik sira-ne’ebé ho idade ki’ik;
- Elabora no implementa programa espesífiku ida, atu asegura inan-foinsa’e sira kontinua hetan asesu ba edukasaun iha kondisaun hanesan ema seluk;
- Dezenvolve programa ne’ebé enkoraja ema ho defisiénsia atu sira partisipa iha atividade profissionál ne’ebé iha relevánsia boot ba dezenvolvimentu nasionál inklui mó hanesan professor sira;
- Hahú implementa programa transporte eskolár ho métodu ne’ebé adekuadu ba realidade nasionál no partisipasaun ativa husi komunidade edukativa;
- Aumenta persentajen profesór no feto iha kargu dirasaun no xefia, iha entidade relevante ba setór edukasaun, ho aumentu minimu 15%. 2.1.6. Jestaun no Kualidade Ensinu.
- Promove sistema ida rigorozu ba Avaliasaun Ensinu no Jestaun no Akreditasaun ba Eskola no implementa programa kapasitasaun hodi bele halakon frakeza ne’ebé identifika ona;
- Promove no haforsa mekanizmu kontrolu ba númeru oras ensinu formál ba alunu ida-idak;
- Haforsa sistema rekursu umanu iha estabelesimentu edukasaun no ensinu, ne’ebé bazeia ba méritu, profisionalizmu no kompeténsia. Nune’e mós oferese insentivu, formasaun no kapasitasaun no mós implementa avaliasaun ba dezempeñu ho baze ba kualidade no progresaun iha karreira hodi bele asegura valorizasaun iha profisaun ne’e;
- Implementa medida ne’ebé bele adekua profesór nia kualifikasaun ho sira-nia funsaun ne’ebé atu hala’o no asegura katak sira kolokadu tuir nesesidade reál;
- Asegura katak prosesu tomak ba planeamentu nia finansiamentu no nia aprovizionamentu iha kualidade, no implementa asaun atu monitoriza nia efetividade hodi utiliza dadu Edukasaun nian no dadus kona-ba populasaun, hanesan ferramenta baze ba planeamentu, monitorizasaun no avaliasaun;
- Moderniza nívél Ensinu ne’ebé iha liuhosi utilizasaun téknolojia informátika iha administrasaun no jestaun eskolár no iha sistema informátiku ba jestaun eskolár;
- Haforsa kapasidade servisu munisipál nian inklui mós liuhosi koordenasaun efetiva ho prosesu desentralizasaun administrativa, formasaun ba jestaun no administrasaun no iha área seluk;
- Asegura jestaun eskolár efisiente liuhosi definisaun no implementasaun regulamentu kona-ba dixiplina profesór no alunu nian no ba finansiamentu eskolár;
- Hadi’a relasaun eskola ho inan-aman sira inklui promosaun ba asosiasaun inan-aman nian no realizasaun kampaña sensibilizasaun ba envolvimentu inan-aman sira, iha edukasaun labarik sira-nian;
- Implementa programa ne’ebé hariku alunus liuliu atividade desportiva, eskuteiru, atividade sívika, artístika no kulturál;
- Reestrutura INFORDEPE atu bele oferese dezenvolvimentu profisionál progresivu no ho kualidade ba rekursu umanu iha edukasaun no asegura formasaun ne’ebé efetiva liu ba Jestór no profesór;
- Prepara profesór, tuir área relevantes ba espesializasaun hodi asegura kolokasaun ne’ebé efetivu, antes hahú anu letivu;
- Promove kualidade no relevánsia iha Institutu Nasionál Linguístika nian no asegura tan rekursu hodi fortalese lian ofisiál Tetun no lian nasionál seluk.
Ensinu Superiór
- Reforsa kualidade ensinu iha Institutu no Universidade públiku no privadu sira;
- Kria Komisaun koordenadora ida ba Universidade no Institutu Superiór sira hodi estuda estratéjia koletiva ida atu define asisténsia ida-ne’ebé di’ak iu hosi parte Estadu nian no hodi implementa objetivu ba hasa’e kualidade Ensinu;
- Asegura sistema Ensinu Superiór ida-ne’ebé abranjente no luan, regula hosi padraun kualidade ne’ebé rigorozu no ne’ebé hatán ba nesesidade País ne’e nian no respeita Sistema Nasionál Kualifikasaun nian iha Timor-Leste;
Reforsa kapasidade Ajénsia Nasionál ba Avaliasaun no Akreditasaun Akademika (ANAAA), hodi promove avaliasaun ho kualidade no akreditasaun ba estabelesimentu Ensinu Superiór nian;
- Kontinua no reforsa programa bolsa-de-estudu liuhosi Fundu Dezenvolvimentu Kapitál Umanu (FDCH), hodi asegura katak sei fó resposta ba área estratéjika iha dezenvolvimentu País nian, ne’ebé identifika liuhosi mapeamentu rekursu umanu ne’ebé elabora hosi FDCH, no garante asesu ho baze iha méritu no iha programa espesifiku ba apoiu sosiál sira;
- Kontinua reforsa kualidade ensinu iha Universidade Nacinal Timor Lorosa’e (UNTL) inklui kriasaun kursu foun, ne’ebé ajustadu ba nesesidade dezenvolvimentu sosioekonómiku País nian, hodi hadi’a kondisaun infraestrutura no ekipamentu sira, formasaun ba profesór sira iha nivel oioin ensinu nian;
- Habelar Ensinu Tékniku Superiór iha área estratéjika ba ekonomia nasionál, hodi kria Institutu Superiór Politékniku ba Turizmu no Ajénsia no Gia Turizmu iha Lospalos, Institutu Superiór Politékniku ba Enjenãria iha Suai no Akademia Peska no Estudu Mariñu iha Manatuto. No, hadi’a kondisaun infraestrutura, jestaun no ba ensinu iha Institutu Politékniku Betano, liuliu kompleta instituisaun ida-ne’e ho ekipamentu sira-ne’ebé adekuadu ba ensinu superiór tékniku;
- Haforsa Institutu Nasionál ba Siénsia no Teknolojia hodi desenvolve no kria koñesimentu sientífiku ho impaktu relevante iha dinámika sosiál, ekonómika no kulturál país nian, ne’ebé disponibiliza ona iha Repozitóriu Nasionál Dijitál ida estudu investigasaun no análize ba siénsia aplikada, nune’e mós ninia rejistu no ninia divulgasaun;
- Implementa programa ne’ebé bele favorese asesu ida boot (ka luan) ba materiál akadémiku ba Dosente no Estudante liuhosi biblioteka fizika no dijitál;
- Promove ligasaun entre Instituisauns Ensinu Superiór akreditada, públika no privada ho empreza nasionál kualifikada ho objetivu atu asegura aliñamentu entre oferta edukativa no nesesidade ba merkadu de traballu;
- Asegura implementasaun ba Polítika Jestaun no Organizasaun Ensinu Superiór ne’ebé estabelese diretrize kona-ba diversifikasaun ba oferta edukativa hodi kumpre kurríkulu ba Padraun Mínimu no ba língua ofisiál ne’ebé promove identidade, patriotizmu no koezaun sosiál iha komunidade edukativa nia laran;
- Promove implementasaun ba Karreira Dosente Universitáriu iha instituisaun ensinu superiór públika no privada hotu-hotu;
- Promove reforsu iha nivel kompeténsia linguístika no sientífika ho nune’e estudante sira hetan asesu ba ensinu superiór, hodi harii programa preparatóriu ida iha Instituisaun Ensinu Superiór atu reforsa no hetan kompeténsia (Ano Zero);
- Halo aprovasaun no/ka atualizasaun ba lejizlasaun estruturante no espesífika Ensinu Superiór nian, hodi reforsa funsionamentu setór no hasae kualidade Ensinu ne’e nian, promove igualdade asesu no igualdade jéneru;
- Garante utilizasaun ba língua ofisiál sira hanesan língua eskluziva no formasaun no ensinu iha Instituisaun Ensinu Superiór hotu-hotu, tuir hatuur ona iha Lei Baze Edukasaun;
- Kria mekanizmu no prosedimentu ne’ebé garante mapeamentu, monitorizasaun, inspesaun no akompañamentu regulár ba instituisaun Ensinu Superiór, ho objetivu atu asegura kualidade ensinu;
- Dezenvolve programa kapasitasaun ida iha Ensinu Superiór, hodi hasae kualidade institusionál ba servisu akadémiku sira no apoiu administrativu;
- Promove kooperasaun iha área Ensinu Superiór ne’ebé sei regula no enkuadra ho prioridade ba Timor-Leste, ho Instituisaun estranjeira Ensinu Superiór ne’ebé akreditada;
- Aprova no implementa programa kombate ba plájiu akadémiku iha instituisaun Ensinu Superiór públika no privada;
- Dezenvolve parseria ho paíze, ne’ebé integra iha ASEAN no CPLP, atu fomenta troka esperiénsia no mobilidade ba estudante no dosente no mós atividade akadémika selu-seluk;
- Dezenvolve rede ida ba rezidénsia universitária;
- Estabelese parseria ho parseiru nasionál no internasionál sira, hodi dezenvolve programa, konteúdu, kurríkulu, formasaun no disponibilizasaun ba profesór no Tékniku Espesialista sira;
- Promove investigasaun, salva guarda no divulgasaun iha área patrimóniu kulturál nian (inklui estudu antropolójiku, arkeolójiku, etnolójiku, linguístiku no sosiolójiku);
Fundu Dezenvolvimentu Kapitál Umanu (FDCH)
FDCH ne’ebé estabelese iha tinan 2011 ho misaun atu kontribui ba dezenvolvimentu rekursu umanu nasionál iha área estratéjika dezenvolvimentu, liuhosi finansiamentu ba programa no projetu formasaun plurianuál ne’ebé destinadu atu aumenta kapasidade ba profisionál timoroan.
Fundu ida-ne’e inklui programa ba formasaun profisionál, ne’ebé foka liu ba joven sira, formasaun profisionál téknika ba funsionáriu públiku, nune’e mós ba profesór foinsa’e, forsa Polísia no Defeza nian no programa bolsa-de-estudu ba funsionáriu Estadu-nian no públiku ein jerál, ho objetivu atu sira hetan grau akadémiku inisiál ka avansadu ida.
Governu sei kontinua:
- Investe iha FDCH atu ho forma koordenada no estratéjika, fornese edukasaun no formasaun profisionál ida-ne’ebé alargada inklui ba ema sira-ne’ebé ho nesesidade espesiál;
- Monitoriza no avalia programa FDCH nian;
- Analiza no halo mapeamentu kona-ba rekursu umanu iha setór públiku iha Timor Leste;
- Prodús no divulga guiaun ba bolsa-de-estudu no asesu ba formasaun;
- Hadi’a regulamentu no manuál rekursu umanu nian, ba funsionáriu FDCH nian;
- Duplika númeru bolsa estudu ne’ebé sei atribui tuir méritu no nesesidade nasionál.
Notísia Relevante: Bankada FRETILIN laiha objesaun ba programa IX Governu Konstitusionál
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes




