“Governu sobu baraka, ami sei labele sosa foos musan ida”

DILI, 02 outubru 2023 (TATOLI)—Hanesan lalehan sai mahon no sai kakuluk permanente ba kriatura Maromak Nian iha mundu ne’ebé nunka naksobu, inan feton Filomena de Araujo mós homan nia mehi liuhosi atividdade faan sasán iha barak ida-nia okos iha Dili nia tatis, maibé to’o ikus ekipa konjunta tenke sobu baraka ne’e.

Notísia Relevante: Jestaun Merkadu identifika ona baraka privada 361 iha merkadu Taibesi

Governu tenke sobu barak ne’e, tanba IX Governu Konstitusionál nia kompromisu ida mak hakarak halo kapitál Dili sai sidade moos, sidade dame no sidade matak ne’ebé tenke espasu verde halo sidade Dili sai furak no kmook.

Sekretáriu Estadu Toponímia no Organizasaun Urbana, Germano Santa Brites Dias, interpreta IX Governu Konstitusionál nia polítika ne’e hodi tau programa prioridade ida mak halo sidade Dili sai moos, nia lori ekipa ida hodi sobu negosiante sira-nia baraka ne’ebé harii iha estrada públiku ne’ebe loro-loron negosiante sira hala’o atividade faan no sosa.

“Ha’u labele ko’alia buat ida hasoru ho ekipa ne’ebé organiza hosi Estadu ho Governu. Ha’u nonook, triste tebes no ha’u labele dehan atu labele sobu tanba ha’u kbiit laek, Ha’u laiha forsa atu moris tanba baraka oan ne’ebé ha’u lori faan modo nian mak sobu ne’e. Agora daudaun ne’e ami labele sosa foos musan ida satán saka ida. Maibé, ami só iha beran atu sosa foos haknauk, ho ida-ne’e mak ha’u sukat fali mak hodi tein. Lahatene, ba oin ne’e terus aat liu,” negosiante Filomena de Araujo hateten ba Agência Tatoli iha ninia rezisdénsia Nuu-Badak, Akadiruhun, Dili, foin lalais ne’e.

Inan ida-ne’ebé loro-loron servisu no buka osan ba nia oan sira-nia futuru ne’e lakon espreansa, nia só simu ho tanis de’it bainhira ekipa Autoridade Munisípiu Dili hamutuk Sekretáriu Estadu Toponímia no Organizasaun Urbana, semena kotuk ne’e halo inspesaun no sobu Baraka sira iha dalan públiku.

“Sé mak atu haree ha’u-nia oan nain-hitu (7) ne’e. Ha’u laiha forsa ema mai sobu baraka, ami moris ho ida-ne’e, sobu tiha moris ne’e difisil no todan liutan. Karik boot sira bele ajuda kria fatin ida, nune’e ha’u bele faan no sustenta oan sira-nia moris,” nian hateten ho matan-been habokon nia hasan.

Moris ne’e, ba nia, hanesan luta ida atu liberta nia oan sira hosi mukit, nune’e nia tenke faan sasán hodi ema seluk nia barak ida-nia okos atu bele haknauk osan hosi konusmidór sira, hodi bele fó netik esperans amoris ba nia oan sira.

Esforsu ne’e la’ós nia mesak de’it mak halo maibé ninia laen-kaben moos apoia nia liuhosi faan modo-tahan no fan has-budu, ho mehi ida da’it mak buka osan ba oan sira atu labele hamlaha no lori sustan oan sira nia nesidade sir aba eskola nain.

“Ha’u-nia laen-kaben mós faan de’it modo no haas budu hodi faan iha dalan ninin. Maibé. Ida-ne’e la to’o ba moris ida-ne’e, tanba moris iha sidade Dili ne’e kruel teebs. Aat liután mak sobu tiha baraka atu faan sasán ne’e, ha’u snete moris ne’e hetok defisil liután,” nia dehan.

Inan-feton ne’e iha mehi atu kuu lalais fitun sira iha lalehan, ho esperansa ida de’it mak nia oan sira bele eskola hanesan labarik sira seluk, maibé mehi hela de’it mehi tanba hateke ba futuru mós hetok dook no dook liután.

“Moris defisil ida-ne’e, ha’u oan boot ne’ebé atu tama ensinu sekundáriu labele kontinua. Oan daruak mós labele kontinua ba ensinu pre sekundáriu ne’e. Ha’u hateten nune’e, keta Estadu tau netik matan mai ami, tanba ha’u-nia oan iha na’in-hitu ne’ebé kompostu hosi feto na’in-ida (1) no mane hamutuk na’in-neen (6),” nia hateten.

Sekretáriu Estadu Toponímia no Organizasaun Urbana, Germano Santa Brites Dias, hateten tanba besik tempu udan atu monu rai mak ekipa tenke tun haree bee-dalan iha dalan públiku sira-ne’ebé komunidade halo baraka hodi faan ne’e.

“Agora atu tama ba tempu udan ita foka liuba lixu no baleta ne’ebé komunidade taka no halo tiha negósiu iha leten. Ami hakaas aan hela ba ida-ne’e, nune’e haree sidade moos no ijiéne. Depois ita kontinua kedas ba kontrolu animál hanesan fahi ne’ebé fó moras ba ema tanba iis no dois,” nia hateten.

Operasaun ba fahi ne’e, nia dehan, bazea ba keixa hosi komunidade afetadu sira tanba iha kapitál Dili ne’e liuliu iha bairru barak sei iha toman hodi halo fahi-luhan ne’e ninia iis ne’e afeta ba komunidade nia saúde.

“Keixa barak loos, ami aranja hela tempu para haree fahi iha sidade Dili. Nune’e, husu komunidade tenke iha konxiénsia atu muda sira-nia animál fora hosi Dili. La’ós labele hakiak maibé hakiak iha fatin dook hanesan iha Hera, Matianro sira no kria kondisaun ho fatin moos,” nias hateten.

Governante ne’e dehan, ekipa la obriga sira atu lori ba munisípiu maibé importante mak tenke moos no labele fó moras ba vizinu.

Iha Dili laran ne’e, fahi tenke muda sai hosi komunidade nia leet. Bele haki’ak fahi maibé tenke ba iha Hera no Dare hodi buka rai hun sira, dook hosi komunidade Dili. Durante fulan-agostu to’o setembru ne’e, ema ne’ebé la kumpre mak Bebonuk ,Pantai Kelapa, tanba iha ne’ebá sira oho fahi ida no bibi ida no haruka tiha Uma Mahon Balide.

“Ami ekipa la foti, se la fiar ba husu orfonatu Balide,” nia eksplika.

Membru Governu dehan ekipa avizu semana tolu antes ona maibé la kumpre entaun tenke atua no animál ne’e mós siak bainhira ekipa kesi nune’e sira oho tiha.

Entretantu, Servisu Munisipál Jestaun Merkadu no Turizmu, Arthur Henriques, hateten ekipa konjunta entre Autoridade Munisipiu Dili ho Sekretariu Estadu Toponímia tun ba uma-uma sira iha kada bairru, mobiliza no organiza fahi na’in sira ba haki’ak dook hosi kapitál Dili.

“Imi mós sei la oho enkuantu sira rasik mak kaer kesi no lori ba sai hosi Dili ka ba munisípiu. Sira bele haki’ak iha foho hun ne’ebá maibé tenke kria kondisaun hodi evita no provoka ijiéne no kria moras ba ema ne’ebé hela besik. Bainhira ami tun sai-tama uma ami hein sira hodi kesi no bolu karreta mai tula kedas,” nia dehan.

Durante ekipa halo inspesaun ne’e fahi kuaze 60 ne’ebé lori fila ba munisípiu, ekipa la oho no la foti sira-nia fahi maibé fahi-luhan mak ami baku rahun.

“Maibé, bainhira ami aviza ba sira no sira mós kontribui ba sidade moos no ijiéne. Sira dehan ba ami katak Governu nia planu ida-ne’e di’ak ba ita-nia saúde. Hosi ne’e, ami haree katak komunidade hahú ona kontribui maibé ida-rua mak sei to’os maibé komunidade ne’ebé haki’ak fahi ne’e kontente no sira rasik kontribui ba fatin saudavel ne’e. No, to’o sira dehan parabéns ba Governu ida-ne’e tanba ho polítika di’ak ba Dili moos no saudável,” nia hateten.

Maibé, nia hateten, kona-ba besi aat no kalen iha área Tasi-Tolu tesik mai ponte CPLP nian inklui tasi ibun ne’e, ekipa hamoos no tula hodi soe iha lixeira Tibar-Liquiça.

“Fahi 60 ne’e ami hetan ne’e iha Camoro, tasi ibun Bebonuk depois mai fali Caicoli Aspol nian, eis edifísiu finansa maibé fatin ne’ebé tama mak sira la koopera ne’e ami fó ultimatu to’o sesta no ami reidentifika fali. Aleinde ne’e, iha toko baru Bidau nian,” nia dehan.

Notísia Relevante: Adelaide: “Ami sosa foos la kotu, Governu labele toba dukur demais”

Jornalista : Osoria Marques

Editór       : Cancio Ximenes