Horta konsidera investimentu direitu estranjeiru importante ba TL atinje objetivu dezenvolvimentu

ABUDABI, 16 outubru 2023 (TATOLI)—Prezidente Repúblika (PR), José Ramos Horta, konsidera investimentu direitu estranjeiru importante tebes ba Timor-Leste (TL) atu atinje objetivu dezenvolvimentu.
Notísia Relevante: PR Horta-Prezidente EAU diskute hametin kooperasaun iha área investimentu
Hosi Abudabi, Jornalista Agência Tatoli Nelson de Sousa relata, iha Fórum Mundiál Investimentu ka World Investment Forum ba dala-VIII ne’e, PR Horta fó nia intervensaun katak transformasaun dezáfiu dezenvolvimentu ba oportunidade investimentu mak krítika ba susesu vizaun atu mosu rai ne’ebé iha ekonomia modernu, diversifikadu ho infrastrutura di’ak ne’ebé saudável to’o 2030.
“Iha Timor-Leste, investimentu direitu estranjeiru mak esensiál bainhira atinje objetivu dezenvolvimentu ita-nian. Investimentu direitu estranjeiru mak motor ba dezenvolvimentu no ita boot liután potensiál atu esplora iha futuru,” PR Horta hateten iha nia intervensaun iha Abu Dabhi, segunda (16/10) ne’e.
Xefe Estadu ne’e hateten, investimentu bainhira halo ho responsabilidade, haforte komunidade, hakbiit grupu sira-ne’ebé kiik-liu no halo ponte entre asaun no atinjimentu, la’ós de’it atu kuda osan maibé halo investimentu iha edukasaun joven sira-nia saúde no fó dalan ba direitu fundamentál no dignidade ba individu hotu-hotu.
PR Horta konsidera TL nu’udar nasaun seguru tanba livre hosi violénsia estruturál no nível krime menus, demokrásia la’o di’ak no index liberdade imprensa tuir Reporters Without Borders iha tinan 2023 okupa ranking 10, nune’e konvida investór sira bele investe iha TL.
Nia dehan, edukasaun mak prioritáriu tanba valór rekursu umanu importante ba nasaun, ensinu báziku iha Timor-Leste livre no sei dezenvolve rede politékinu institutu no universidade no investe ba saúde atu halo rede ba ospitál no klinika, hametin kapasitasaun ba médiku no pesoál saúde nian.
Timor-Leste daudaun ne’e, tuir nia, ho fundu soberanu iha biliaun $19 no populasaun millaun 1.4, hodi haree ba ekonomia rejional TL sai ativu tanba TL iha lokálizasaun estratéjiku.
PR Horta hateten, prosesu sira konklui ona no hein katak reuniaun iha Abu Dhabi tuir mai, atu simu TL hanesan membru Organizasaun Mundiál Komérsiu (OMK) no aleinde ne’e mós sai membru plenu ASEAN iha tinan 2025.
“Hafoin reuniaun ho Mohammed bin Zayed Al Nahyan (Prezidente Emiradu Árabe Unidu EAU, Liurai), otimista katak TL no UAE sei apoi malu iha área barak, liuliu iha enerjia renovável no ekonomia verde,” nia hateten.
Horta dehan, TL dezenvolve portu komersiál ka Portu Tibar Parseria Públiku no Privadu (PPP) ho teknolojia modernu ho investimentu millaun $400 ne’ebé daudaun ne’e halo operasaun kada tinan ho kapasidade ba kontentór millaun ida.
Aleinde iha prosesu expande konstrusaun aeroportu, no kabu submarinu fibrá optika sei halo koneksaun asegura iha konesaun.

“Timor-Leste hakarak diversifika ekonomia no sei investe iha ekonomia verde no projetu Tasi-Mane Gas field no projetu ne’e sei dezenvolve kluster industriál,” nia dehan.
Timor-Leste sei esforsu atu atrai FDI ho esperansa katak sei kontribui ba Timor-Leste nia dezenvolvimentu, no TL iha enkuadramentu legál favorável ne’ebé di’ak atu atrai investidor sira.
Governu prontu atu asina akordu investimentu espesiál ho investidór sira-ne’ebé provável atu investe iha TL. Akordu ne’e sei garante benefísiu tributáriu no benefísiu seluk inklui uza rai públiku no posibilidade kualifikadu liuhosi viza espesiál.
“Klima investimentu ami-nia ho medida BEE ne’ebé introdús liu tiha iha tinan ikus, inklui sistema janela ida no prosedimentu sinplifikadu,” nia dehan.
Timor-Leste hatudu asinatura akordu protesaun investimentu ho nasaun sira hanesan Portugál, Alemaña no Qatar, no TL iha planu atu asina ho United Emired Arabe.
“Ami prepara atu kumpre kondisaun sira-ne’ebé relasiona ho WTO no ASEAN atu promove investimentu. Ami hatene katak jornada ne’e sei kle’ur, maibé ami fiar katak kontinua iha dalan ne’e. Ami sei realiza ezijénsia, halo nasaun riku no forte, fó prosperidade no bein-estar iha mundu ne’ebé kompleksu,: nia hateten.
Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, hateten diskusaun no parseria ne’ebé kria iha forum mundiál ne’e sei halo dalan atu halo futuru inkluzivu no sustentável liután ba hotu-hotu.
Forum mundiál investimentu sai plataforma globál
United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD) serbisu hamutuk ho Abu Dabhi realiza 8th World Investment World, Investing in sustainable Development hala’o iha Abudabi hahu hosi 16-20 outubru tinan 2023.
Sekretária Jerál UNCTAD, Rebeca Grynspan, sente onra boot hodi halo abertura Summit World Investment Forum 2023.
“Plataforma globál ne’e ita hosi Governu no líder, business, expert no stake holders konversa sasukat krítiku ba investimentu no dezenvolvimentu sustentável. Abudabi oferese ideia ba ita-nia diskusaun polítika ba oin, infraestrutura modernu, fatin estratéjiku ba progresu no vizionáriu lidership. Ohin loron, ita hamutuk populasaun millaun mak sofre ekonomia hanesan ho pandemia COVID-19, mudansa klimátika no dezastre ho vunerabilidade oioin iha ita-nia sosiedade globál,” nia hateten.
Sekretária Jerál ne’e agradese ba Governu EAU nia ospitalidade no kolaborasaun hodi realiza fórum mundiál ne’e iha sidade Abudabi.
Chairaman Abu Dabhi ba Departamentu Ekonomia no Dezenvolvimentu, Ahmed Jasim Al Zaabi, hto’o benvindu ba parseiru Nasaun Unida no partisipante no oradór ho lidér globál mai iha forum mundiál investimentu.
Forum mundiál ne’e partisipa hosi partisipante hamutuk 8000 hosi nasaun 196 iha mundu.
Fórum ne’e mai hosi eminente globál nian ba investimentu no dezenvolvimentu, nia dezenvolve estratéjia no solusaun ba dezáfiu globál investimentu no dezenvolvimentu no fasilita asaun koletivu multi-parte interresada atu estimula investimentu ba dezenvolvimentu.
Forum ne’e oferese oportunidade úniku atu influénsia polítika relasiona ho investimentu, forma ambiente investimentu globál no rede ho líder globál iha negósiu no polítika.
Iha forum ba loron dahuluk ne’e, aprezenta oradór hosi Timor-Leste, Prezidente Repúblika (PR) no Laureadu Prémiu Nobel Páz, Jose Ramos Horta, Prezidente Repúblika Togo, Faure Essozimna Gnassingbé, Chairman Gavinete Ministéiru Repúblika Kyrgyz, Akylbek Zhaparov, Xefe Ezekutivu World Federation of Exhanges, Sekretáriu Jerál Inter-Parlamentá Union no seluk tan.
Iha enkontru ne’e, akompañadu hosi Vise Primeiru Ministru koordenadór asuntu Ekonomiku no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuady Lay no Vise Ministra ba ASEAN, Milena Rangel.
Notísia Relevante: Fevereiru 2024: Timor-Leste sei estabelese embaixada iha EAU
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

