DILI, 20 outubru 2023 (TATOLI)–Prezidente Institutu Nasionál Seguransa Sosiál (INSS), Longuinhos Armando Leite, hateten durante ne’e INSS kapitaliza ona millaun $162 ba banku komersiál tolu iha Timor-Lestee ho nia lukru kuaze millaun $2.
“Ita-nia kontribuente kontribui to’o agora hamutuk millaun $162, ita kapitaliza ona iha banku tolu iha TL no sira fó ita 3% ho nia funan ba fulan neen nian ne’e hamutuk millaun $1.305. Depois iha banku ida fali sira fó ita 2.7% ho nia lukru $430.630 no iha banku ida tan mós sira fó ita 2.45% ho nia lukru hamutuk $483.275. Agora, iha fulan neen nia-laran de’it ita hetan ona kuaze millaun $2,” Prezidente Institutu Nasionál Seguransa Sosiál (INSS), Longuinhos Armando Leite, hateten ba Agência Tatoli liuhosi programa “Entrevista Eskluziva” ho topiku “Progresu Implementasaun Seguransa Sosiál” iha estúdiu Faról, sesta ne’e.
Nia hatutan, parte finansa relata katak to’o dezembru tinan ne’e bele hetan millaun $200, entaun presiza kapitaliza nune’e hetan lukru no bele atende ba reformadu sira iha futuru.
“Osan ne’e, ita kapitaliza hela, ita seidauk halo investimentu maibé ita kapitaliza hela iha banku komersiál sira iha Timor laran tomak hodi hein prosesu aprovizionamentu, nune’e halo investimentu. Agora, prosesu halo investimentu ne’e ita presiza prepara infraestrutura barak. Primeiru, ita kria tanba institutu ida ho naran fundu rezerva no institutu ne’e mak sei jere la’ós INSS, no agora daudaun ne’e hamriik ona maibé nia seidauk bele hamriik mesak ka seidauk funsiona no ha’u rasik mak sei haree dala id,” nia esplika.
Ho ida-ne’e, nia dehan, futuru IX Governu Konstitusionál ne’e planeia estabelese institutu ba fundu rezerva nian ne’e, nune’e INSS sei entrega hodi jere mesak.
Tanba, tuir nia katak tinan lima no tinan 10 mai tan ne’e fundu sei aumenta liután, maibé tinan 20 mai mós ema sei husu nia fundu bele liu fali ida kontribui ne’e tanba idade reforma komesa aumenta.
Ezemplu, traballadór iha servisu ne’ebé ekilibriu entaun di’ak maibé tauk mak traballadór servisu uitoan maibé reforma barak ezemplu mak situasaun ekonómia empreza hamenus traballadór barak, entaun bainhira idade to’o mak ema sei husu nia pensaun.
“Tanba ne’e mak ha’u sempre dehan di’ak-liu ema kontribui barak ona mak ita tenke hanoin ona hodi osan ne’e halo buat ruma ona. Tanba ne’e mak ami hahú ona ho kapitaliza iha banku no ba oin ita halo investimentu, nune’e ita bele hetan lukru hodi bele asegura ema-nia direitu tanba ema kontribui 4% ne’e hodi garante ba nia futuru nian,” nia hateten.
Nia esplika, durante ne’e INSS selu ona pensaun ativu besik 300 no sira-ne’ebé mak mate família mak simu ne’e barak.
“Ha’u hakarak atu hateten katak iha traballadór ida simu nia pensaun fulan-fulan $870, maibé ida-ne’e depende ba nia saláriu. Tanba, ita-nia traballadír barak mak ho saláriu $150 no karik nia reforma mak hetan $40 kada fulan,” nia dehan.
Haree hosi ne’e, nia hateten, INSS planu ba orsamentu tinan-tinan nian atu ema ida labele hetan pensaun iha $57 nia okos maibé tenke liu ida-ne’e, maibé to’o agora INSS seidauk identifika traballadór hetan $57 nia okos ne’e.
Kona-ba trablladór ida mate ho idade produtivu, nia esplika, nia feen-kaben ka katuas-oan mak iha direitu simu pensaun to’o tinan ida de’it, tanba loron ruma feen ka katuas-oan moris ne’e sei hola fali mane ka feto, entaun labele.
Bainhira tinan ida ona mak, pensaun ne’e sei fó ba nia oan sira no oan kuandu idade 17 mak lkontinua ba universidade entaun pagamentu ne’e para ona.
Agora ba traballadór ne’ebé mate ho idade reforma mak feen-kaben ka laen-kaben simu to’o nia mate maibé hamenus osan ona.
Bainhira ema-ne’e mate tan tiha mak sei fó fali ba nia oan to’o tinan 24 de’it, no ho hanoin ida katak nia ramata ona universidade.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes
