Mantadi: “Halo intervensaun defende povu maibé labele dezautoriza tribunál”

DILI, 20 novembru 2023 (TATOLI)—Vise Prezidente Bankada FRETILIN iha Parlamentu Nasionál (PN), Deputadu David Dias Ximenes ‘Mandati’, hateten intervensaun ba kazu rai Becuse hodi defende ema kbiit laek sira-ne’e tenke tuir regra no labele desautoriza tribunál.
Notísia Relevante: PM Xanana la konkorda Tribunál halo eviksaun uma hitu iha Bekusi-Kraik
“Ohin loron intervensaun ita haree momoos, hodi dehan defende povu ka ema kbiit laek, loos. Ajuda ne’e tenke tuir regra nu’udar sidadaun ne’ebé hatene nia direitu no obrigasaun. Labele fali dezautoriza tribunál. Estadu ida-ne’ebé nia justisa dezautorizadu, Estadu ne’e la’ós ona Estadu maibé multidaun. Karik mak desizaun tribunál ninian ne’e la loos, atu ajuda kbiit laek sira, selu advogadu di’ak ida, hodi halo rekursu. Karik hela fatin mak laiha, ita-nia Ministériu Solidariedade Sosiál iha atu rezolve,” Mandati hato’o liuhosi deklarasaun polítika iha reuniaun plenária PN, segunda ne’e.
Fundamentu ba Estadu direitu demokrátika ida mak separasaun podér ne’ebé kontempla iha artigu 69 konstituisaun, separasaun podér mós iha interdependéndia, maibé labele mós halo fali interinjénsia ne’e labele. Separasaun podér hanesan formula loloos ba órgaun soberania, nu’udar mós elementu baze hodi harí Estadu direitu demokrátiku.
Nune’e, atu labele iha autoridade ne’ebé hetan poder mesak hodi konsentra podér tomak ba nia-aan, no hodi invade poder autoridade seluk ne’ebé integra iha funsaun Estadu ne’e rasik, evita poder absolutu no abuzu poder.
Separasaun poder hamosu estrutura desizória plural iha diferensa funsaun Estadu nian, iha separasaun poder hatudu katak funsaun lejislativa, komforme konstituisaun, iha Parlamentu no Governu nian liman.
Funsaun administrativa, no ámbitu de órgaun soberania iha Governu nia liman, funsaun judisiál iha Tribunál nia liman no labele iha interferénsia. Nuneé mak karik mosu interferénsia ruma, mak sei konsidera nu’udar krime no krime públiku ne’e la presiza keixa ruma, viola artigu 204, 205 no 284 iha kódiku penál.
Iha tribunal mak Konsellu Superiór Majistratura Judisiãl, ne’ebé hetan reprezentasaun hosi Prezidénsia Repúblika PN, Governu no prezide hosi Prezidente Tribunál Rekursu, sira-ne’e mak avalia dezempeñu hosi juiz sira-nian, karik haree buat ruma la loos ko’alia hó ida-idak nian reprezentante ne’e, la’ós viola fali konstituisaun no lei.
“Ha’u hakarak dehan katak, tenke iha konjugasaun entre separasaun no interdependénsia poder sira, nu’udar modelu kooperasaun mútua no ekilibriu entre diversa estrutura desizaun nian, liuhosi freios no kontra pesos ne’ebé hatudu entre poder ne’ebé hola desizaun. Iha ne’e mak bele hetan xave, hosi Governu ne’ebé moderadu no fundamentu ba liberdade. Maibé desizaun dos tribunais é imperativo,” nia hateten.
Tanba ne’e, Deputadu hosi bankada opozisaun ne’e husu Tribunál atu brani halo desizaun ho kapasidade ne’ebé iha no korajen mak prova, justisa povu Timor-Leste nian iha ita-boot sira-nia liman.
Deputadu hosi bankada CNRT, Natalino dos Santos, hatán ba deklarasaun politika bankada FRETILIN nian, ne’ebé refere ba intervensaun Primeiru Ministru (PM), Xanana Gusmão ninia ne’ebe la konkorda desizaun Tribunál halo eviksaun uma hitu (7) iha Because Kraik.
“Hakarak dehan katak maun boot ba iha Becuse ne’e la’ós ba hadau rai. Intervensaun maun Xanana nian ne’e haree liu ba solidariedade umana, tanba ema sira hela iha ne’eba ne’e kuaze tinan 50 ona, ne’e justisa iha ne’ebé. Tanba ita haree ema sira-ne’e umanu, povu, tanba objetivu indepedénsia ne’e nasaun atu garante povu ne’e nia moris di’ak no hakmatek. Se desizaun sai to’o ba ita soe tiha de’it no mínimu ita tenke hare kondisaun ruma ba sira,” nia dehan.
Nune’e, hakarak apresia ba atuasaun PM nian ne’e no tempu to’o ona atu halo avaliasaun no reflesaun atu hadi’a duni sistema justisa.
Deputadu hosi bankada Governu ne’e hateten, nia parte la interven iha prosesu Tribunál nian maibé haree atu halo avaliasaun durante tinan 20-resin ona presiza atu halo reforma ba iha Tribunál liuliu ba desizaun barak mak haree agora.
Deputada CNRT, Carminda Carlota, hateten momentu ne’eba nia parte ho deputadu balun mós iha ne’eba hotu tanba sentimentu solidariedade hanesan ema no feto ida ba iha ne’eba hodi haree katak, iha inan balun isin-rua hela ho labarik, sira-nia sasán soe sai de’it ba li’ur.
“Hanesan ita ema povu tau iha ne’e, sala ne’e iha ne’ebé. Se ita tun ba haree, agora hanesan Primeiru-Ministru tun ba iha ne’eba la’ós atu impede desizaun Tribunál nian, atu husu tempu de’it ba ita-nia povu iha ne’eba hodi buka fatin. Agora tempu udan, ita soe de’it sira-nia sasán iha li’ur, sira moris hela iha ne’eba tinan 40-resin ona,” nia dehan.
Xefe Bankada KHUNTO, Olinda Guterres, apresia asaun Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão nia intervensaun ka kazu rai Because hodi depende ema kbit laek sira-ne’ebé okupa rai refere.
“Ha’u louva no apresia tebe-tebes serbisu ne’ebé maun Xanana nia serbisu ne’ebé halo loron rua ka tolu nia laran. Bainhira ema sasurut rai ida-ne’e no ne’eba, dehan katak Estadu mak foti ona desizaun sai hosi Tribunál, maun ba hapara netik. Ha’u apresia tebes tanba ne’e mak ema apoiu ita-boot to’o kadeira 31, tanba ho ita-boot nia hahalok ne’ebé di’ak tebes,” Deputada hosi bankada opozisaun ne’e hateten.
Notísia Relevante: Kazu rai Becuse, KSMJ konsidera desizaun Tribunál adekuadu
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

