Top

Opozisaun preokupa alokasaun proposta OJE 2024 setór xave ho orsamentu kiik

Deputada Partidu FRETILIN, Nurima Ribeiro Alkatiri. Imajen Tatoli/Osória Marques.

DILI, 12 dezembru 2023 (TATOLI)—Deputada FRETILIN, Nurima Ribeiro Alkatiri, preokupa ho alokasaun iha proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2024 ba setór xave ho orsamentu kiik.

Notísia Relevante: Governu prioritiza investe iha setór produtivu no kapitál sosiál iha OJE 2024

Iha IX Governu Konstitusionál nia programa, hatuur kapitál sosiál nu’udar prioridade hodi dehan katak “Timor-Leste nia dezenvolvimentu ekonómiku, nu’udar objetivu nasionál ida-ne’ebé depende tebes ba kapasitasaun, saúde no kualifikasaun iha forsa traballu.

Tanba, estratéjia fundamentál atu permite dezenvolvimentu ida sustentável no mós kria kondisaun ba inkluzaun luan liu, bem-estar no dignidade iha sosiedade Timor-Leste nian mak presiza investe iha kapitál umanu.

“Ha’u hato’o preokupasaun no bankada FRETILIN nia preokupasaun, relasiona ho proposta-lei OJE ne’ebé IX Governu mai aprezenta. Totál biliaun $1.9-resin ba tinan 2024 maibé setór xave sira, setór sira-ne’ebé importante liu ba moris loro-loron povu nian, hetan orsamentu kiik tebes. Nune’e, Estadu sei nafatin ko’alia ba dezenvolvimentu maibé la atua atu dezenvolve loloos,” nia hateten liuhosi debate ba proposta-lei OJE 2024 iha faze jeneralidade ba loron dahuluk iha sala plenária PN, tersa ne’e.

Deputada FRETILIN, Cristina Yuri Rebelo, apresia IX Governu Konstitusionál ne’ebé konsege submete ona nia proposta OJE 2024 no proposta ida-ne’e mai ho karáter urjénsia ne’ebé la fó biban ba ami deputadu sira hodi diskute no analiza ho kuidadu hodi bele finaliza ho desizaun ne’ebé mak prudente liu ba interrese povu Timor-Leste nian.

“Tema jerál hosi proposta-lei OJE 2024 ne’ebé aprezenta Governu nia prioridade sira mak atu hakbiit futuru nasaun nian liuhosi investe iha setór ne’ebé produtivu liu, ne’ebé aliña mós ho vizaun ida atu bele promove dezenvolvimentu ekonomia. Maibe, hirak ne’e hotu la hatudu iha apropriasaun proposta OJE, oinsá Governu bele duni investe sériu iha setór sustentável sira,” nia dehan.

Ho nune’e, hamosu pergunta boot ida ba ita hotu, se “ema” kapital umanu mak rikusoin nasaun nian, tanbasá mak setór xave sira hanesan edukasaun, saúde, bee-moos no agrikultura Governu kontinua aloka de’it 19% hosi totál orsamentu, ida-ne’e oinsá Governu bele atinje meta hamenus 10% probreza iha Timor-Leste.

Deputada PLP, Maria Angelina Sarmento, hateten la nesesáriu pedidu Governu nian mai PN debate proposta OJE 2024 ho karatér urjénsia, nune’e laiha razaun la viavel no politikamente fó bibán ba PN atu halo nia papél fiskalizasaun hodi lee no entende didi’ak razaun fundamental hosi OJE 2024, tanba nia impaktu ba kresimentu ekonómiku ligadu ho programa OJE tinan oin Governu pretende atu halo programa 80, sub-programa 556 no atividade 2677.

“Nune’e, tanba ho programa no sub-programa no atividade barak, ho tetu biliaun $1.95 OJE mai ho debate karáter urjénsia impede ami Deputadu sira fiskalizasaun previa atu bele intende didi’ak konteúdu hosi OJE 2024,” nia dehan.

Nia husu, Governu atu hahú buka reseita alternativa no hasa’e reseita doméstika no promove dezenvolvimentu ekonómiku.

“Maibé, ami la hetan iha OJE ida-ne’e. Setór produtivu nia osan laiha aumentu no investe ho agresivu atu bele substitui fundu petróleu iha tinan 12 mai,” nia dehan.

Nia hateten, iha prioridade orsamentál 2024 mellora investimentu iha kapitál sosiál hodi garante moris di’ak iha agora no povu nia futuru povu.

Maibé, liga populasaun até 42% iha liña pobreza no 47% labarik menus tinan lima má-nutrisaun aas liu iha nível ASEAN, maibé IX Governu Konstitusionál tau de’it orsamentu rihun $300 ba rezolve des-nutrisaun no stunting (raes badak) atu kombate má-nutrisaun.

Enkuantu, loloos iha tinan oin orsamentu ne’ebé presiza loloos kombate ne’ebé refleta iha programa bolsa da mãe jerasaun foun, Governu ida ne’e la fó prioridade no tuir loloos millaun $33 tenke haree ba futuru investe ba labarik no joven mak desizaun prudente atu iha futuru Timor-Leste bele hetan jerasaun ne’ebé kualidade no saudável.

Nia dehan, meta OJE 2024 mak atu hatun to’o 10%, taxa media kresimentu ekonómiku 5% no kria empregu rihun 500, maibé operasionalizasaun nian ami la harer orsamentu reflete dadus sira temi iha leten, nune’e polítika ho planu di’ak maibé orsamentu xoke malu ho polítika.

“Ami aprezenta faktu hanesan hakerek iha relatóriu paresér komisaun C nian iha setór produtivu hanesan turizmu hetan de’it rásiu 0,39%, investimentu no diversifikasaun ekonomika 1,68%, dezenvolvimentu indústria 1,60%, planeamentu no indústria estratéjiku 0, 05%, aumentu sustentável ba produtividade no produsaun hetan de’it 1,48%. Nune’e, susar katak atu konvense OJE ne’e sei hasa’e kresimentu ekonómiku to’o 5%,” nia dehan.

Deputadu KHUNTO, António Verdiál de Sousa, apresia ba proposta OJE 2024 ne’ebé Governu aprezenta no hreprezenta bankada KHUNTO husu ba meza PN hodi bele jere debate ida-ne’e ho saudável, nune’e bele garante programa sira-ne’ebé hatuur ona iha orsamentu ida-ne’e, nune’e benefísia povu Timor-Leste.

Deputadu CNRT, Saul Salvadór, hateten hanesan bankada Governu apresia no laiha rezerva fó apoiu tomak tanba OJE ida-ne’e nu’udar orsamentu dahuluk IX Governu nian ne’ebé ho nia alvu atu hadi’a ekonomia rai-laran, nune’e fiar ba membru Governu sira hotu bele no sei lori mudansa ba povu iha tinan lima ne’e hahú iha OJE 2024, nune’e orsamentu ida-ne’e povu hotu hein.

“Ohin, Governu aprezenta OJE 2024 ho montante biliaun $1.945, objetivu hadi’a povu nia moris no dezenvolve ekonomia rai-laran. Ida-ne’e liga ho programa IX Governu nian ho tema sentrál foku liu ba dezevolvimentu ekonomia, tanba orsamentu ne’e boot. Nune’e, husu ba IX Governu atensaun ba setór prioridade sira-ne’ebé bele garante sustentabilidade ekonomia ba future,” nia dehan.

Nune’e, hakarak koloka kestaun balun liga ba importante tebes ba nasaun no povu haree ba dezenvolvimentu ekonomia foku liu ba Ministériu Petróleu no Minerál ne’ebé dalabarak públiku preokupa kona-ba sustentabilidade fundu mina-rai ne’ebé menus ba bebe’ik, no loos duni TL rekuiñese reseita úniku ne’ebé tama direta ba kofre Estadu mak hosi mina no gás.

Tanba ne’e, apresia no hakarak aselera prorsesu dada kadoras mai Timor-Leste sai prioridade dahuluk, no prioridade daruak hakarak kontinua atividade onshore. Nune’e, Deputadu hosi bankada Governu ne’e husu Governu atu aselera dada kadoras mai TL no atividade onshore ka mina-rai iha rai-maran iha tinan oin hodi haree ba presipísiu ne’ebé TL sei hasoru.

Deputada CNRT, Cedelizia dos Santos, hakarak apresia ba IX Governu Konstitusionál hodi aprezenta proposta OJE 2024.

Bibán ne’e, Deputada hosi bankada Governu ne’e klarifika katak rejimentu Parlamentu Nasionál (PN) fó dalan kona-ba debate pedidu karáter urjénsia.

Deputada PD, Sancha Tilman, apresia IX Governu Konstituisionál aprezenta proposta OJE 2024 ida-ne’e nu’udar orsamentu dahuluk ne’ebé Governu ida-ne’e, hosi CNRT ho PD atu bele implementa kompromisu sira-ne’ebé hato’o ona iha tempu kampaña.

Notísia Relevante: Governu hasai biliaun $1,38 hosi Fundu Petrolíferu aloka ba OJE 2024

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!