DILI, 05 fevereiru 2024 (TATOLI)–Xefe Unidade Onkolojia iha Hospital Nasionál Guido Valadares (HNGV, sigla portuges), João Teodosio Amaral, hateten unidade onkolojia HNGV halo rejistu atendimentu hamutuk 1200 ba pasiente kankru hosi maiu to’o dezembru 2023.
Hosi total pasiente ne’ebé halo rejistu ba tratamentu sira mak ema ne’ebé sofre moras kankru kompostu hosi kankru susun, kankru saluran pencernaan (kankru mosu iha tee oan) tiroid kankru kafuak iha kakorok no leokimia ka kankru raan.
“Pasiente kankru mai halo kontrola no hasai raan. Sira kontrola pela primeiravés ba sintoma moras kankru hanesan mosu sinál iha kakorok ka hanesan maluk feto sira hetan kafuak iha susun karik, mai halo kotrolu no atendimentu pasiente ne’ebé transferensia hosi sirurjiaun sira mai ami. Tipu atendimentu tolu ne’e mak ami konsege rejista hamutuk 1200,” João Teodosio Amaral hateten ba Agência Tatoli iha HNGV Bidau, kuarta ne’e.
Xefe departamentu ne’e esplika, tipu tratamentu ne’ebé mak unidade onkolojia oferese mak interven ka tau soru ba liman, injesaun ka sona, oral ka hemu aimoruk ne’ebé sira halo rutina no follow up ba moras kada fulan ida, tolu ka neen depende ba pasiente.
Médiku espesialista ne’e husu populasaun em jeral atu labele fuma, evita konsome alkól, produtu importasaun sira-ne’ebé uza produtu kímiku ne’ebé konserva hahan no halo exersisiu fízika loro-loron kada kada minutu 10 ka 15.
Nia esplika, moras kankru mai hosi prosesu divizaun siklus normál hosi selula iha ema-nia isin ba prosesu eliminasaun, kuandu prosesu ne’e rasik lakon nia kontrolu mak hamosu prosesu normál ne’e ba anormál iha ema nia isin, no ikus liu mak hamosu moras ne’e hanaran kankru.
Xefe unidade ne’e hateten, kankru ne’ebé ema labele evita mak mak kankru ida nia kauza ne’e mai hosi fator jenetika.
Hosi 2018 to’o 2022, HNGV rejista pasiente ba atendimentu liu 970 liuhosi konsulta no kontrolu ba pasiente kankru nian.
OMS husu populasaun halo detesaun perkose ba kankru
Reprezentate Organizasaun Mundial Saúde (OMS) iha Timor-Leste, Arvind Mathur, husu ba populasaun atu halo liuhosi ezame regulár, modifikasaun no estilu de vida hosi médiku sira depois de diagnosa.
“Ha’u-nia mensajen simples. Aumenta konsiénsia no proativu kona-ba prevensaun mak hanesan rastreiu, adisaun estilu moris saudavel no buka akonsellamentu médiku hanesan elementu ka xave luta kontra kankru,” nia dehan.
Nia hateten, OMS halo parseria ho Ministériu Saúde halo intervensaun ba moras transmisivel inklui kankru.
Arvind Mathur hateten, iha tinan kotuk kria infraestrutura saúde hanesan sentru foun ida iha Baucau atu halo rastreriu no jestaun no primeiru apoiu mak sentru onkolojia iha HNGV.
Iha nivel komunitária, OMS hatudu kompromisu ida ho estratejia ida kona-ba prevensaun no jestaun, entaun kolabora ho Ministériu Saúde hodi estabelese sentru hapara fuma no jinaziu iha espasu livre ho objetivu ida hanesan resposta holistika ba prevensaun kankru.
Tuir dadus OMS, inkertu ba ema 2.609 ema adultu ho baixa 18 to’o 69 hatudu katak 71% mane no 29% feto; fuma iha 43% ne’e mesak mane no 2% feto hemu alkól no 78% entrevistadu la konsome aifuan no modo sufisiente no fatór sira ne’e mak kontribui ba moras kankru.
Tuir dadus mundiál kankru afeta ema 6.4% tiroid, 23.8% susun, 9.4% aten book, 6.8% serviks no 8.9 rektum hanesan kankru iha feto no 22.7% aten book, 7.9% estomagu, 9.6% aten, 7.3% prostata, 9.2% hanesan kankru iha mane.
Jornalista : Jesuína Xavier
Editor : Cancio Ximenes
