DILI, 24 marsu 2024 (TATOLI)-–Ekipa Monitorizasaun no Fiskalizasaun Konjunta (MFK) nota katak durante ne’e servidór Estadu hanesan Diretór Jerál, Diretór Nasionál, no Xefe Departamentu sira kontinua utiliza veíkulu Estadu ba interrese provadu.Ekipa MFK kompostu hosi Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), Komisaun Antí-Korrupsaun (CAC, sigla portugés), Komisaun Funsaun Públika (CFP, sigla portugés) Inspesaun Jerál Estadu (IGE, sigla portugés), Diresaun Jerál Jestaun Patrimóniu Estadu-Ministériu Finansa (DJJPE-MF) no Diresaun Nasionál Transporte Terrestre (DNTT).
Regra ne’ebé fó sai bazeia ba dekretu-lei númeru 80/2022 kona-ba regulamentu viatura Estadu nian, dekretu-lei númeru 6/2003 30 abríl kona-ba kódigu estrada, sirkulár númeru 003/GPM/111/2009 kona-ba jestaun tékniku karreta Estadu, sirkulár númeru 001/GPM/X/2012 kona-ba kontrola movimentu viatura Estadu no padraun prosedimentu operasionál.
Bazeia ba baze legál hirak ne’e, ekipa MFK aviza ba responsável lojístika no patrimóniu iha ministériu, institusaun Estadu, servisu fundu autónoma, autoridade munisipál no administrasaun munisipál hotu atu halo kontrolu másimu ba utilizasaun viatura Estadu diáriamente iha institusaun ida-idak tuir regra no prosedimentu neʼebé iha, maibé la inklui ba sira neʼebé autorizadu ona ho lei no dekretu-lei sira.
Diretór Investigasaun CAC, José de Araújo Verdial, hateten, kuaze tinan-ida ona CAC sein komisáriu, ne’ebé durante ne’e la envolve direta iha atividade kontrolu ba patrimóniu Estadu hamutuk ho instutuisaun sira seluk tuir despaisu konjunta ne’ebé atribui.
“Ami envolve nafatin maibé la diretamente ka tun ba terrenu, serbisu ne’ebé ami halo maka nafatin mantein koordenasaun ho ekipa. Ami hateten ba sira atu kontinua halo saida mak sira presiza halo. Realidade maka ita-nia Polísia Tránzitu deklara beibeik sira kontinua halo pasa revista ba karreta no motorizada Estadu, durante ne’e sira halo hela ne’ebé sira preende sira aplika koima no kontinuasaun entrega ba Diresaun Patrimóniu Estadu, no relatóriu sira haruka mós mai ami, ne’ebé CAC liuhosi Unidade Informasaun no seguransa prosesa hodi halo identifikasaun, halibur dokumentu sira, bainhira haree utiliza duni ba asuntu privadu, priense rekezitu legál sira ne’ebé mak iha, entaun ho indísiu sira ne’ebé iha halo auto ba Ministériu Públiku,” Diretór Investigasaun ne’e hateten ba Agência Tatoli, iha ninia knaaar fatin, Farol, foin lalais.
Notísia relevante : Empreza manán-na’in foti ona karreta leilaun 43 hosi Governu
Iha tinan 2023, informasaun ne’ebé CAC simu hosi DJJPE ho Polísia Tránzitu hamutuk tolu, ne’ebé halo ona auto notísia ba Ministériu Públiku. Iha parte seluk lei hateten katak kategoria krime korrupsaun ne’ebé hanaran pekulatu de uzu, mak hanesan sasán Estadu ne’ebé fornese ba governante ka kargu xefia sira ne’e ba utiliza iha fins profisionál, kuandu sira utiliza ba fins privadu ne’e krime, bainhira ida-ne’e akontese no kaer toman ka hetan, maka CAC prosesa ba Ministériu Públiku.
“Normalmente ami haree direta sira utiliza karreta Estadu ba fins privadu hanesan tinan hirak liubá bainhira ami sei iha komisáriu, ami halo fragante delitu lubuk ida no detein sira durante oras 72 iha edifísiu CAC, tanba sira komete krime pekulatu de uzu maibé simu de’it informasaun, entaun tuir prosesu normál katak halibur tan informasaun, buka hatene karreta ne’e pertense ba ministériu ka instituisaun Estadu ida ne’ebé, no sé mak uza, no uza iha oras serbisu ka lae, kuandu priense elementu krime pekulatu de uzu maka halo auto prosesu ba Ministériu Públiku,” nia informa.
Investigadór dehan, antes ne’e kargu xefia sira iha ministériu no instituisaun Estadu hetan subsídiu transporte, ne’ebé sira labele lori ka utiliza fali karreta Estadu ba asuntu privadu ka asuntu fora hosi oras serbisu.
Atu prevene ida-ne’e, kada ministériu iha diresaun lojístika sira tenke halo funsaun kontrola karreta no motorizada Estadu. Kada ministériu Governu investe osan hodi kria gabinete inspesaun no auditoria, sira-nia knaaar hodi tulun ministériu atu kontrolu ida-ne’e, maibé CAC nota katak sira la halo funsaun, tanba ne’e fó dalan ba hahalok sira-ne’e.
“Fó hanoin ba sira ne’ebé utiliza patrimóniu Estadu arbiru liu-liu kargu xefia sira katak, ita ema ne’e tenke iha sentimentu moe, labele dehan tanba de’it kargu xefia entaun uza sasán Estadu tuir gostu de’it, tenke hatene a’an ona katak ida ne’ebé Estadu fó ona uza hodi fasilita servisu Estadu, uza mak ida ne’e labele uza tuir gostu fali,” nia kestiona.
CAC identifika kargu xefia sira utiliza karreta Estadu ne’e maioria iha loron sábadu no domingu, balun utiliza hodi tula oan ba eskola no tula família ba kompra.
Lei kriasaun CAC númeru 8/2009, artigu 7 hateten katak komisáriu mak iha knaar atubele dirije komisaun, aleinde ne’e komisáriu mak iha knaar atubele kontrola legalidade ba iha asaun prevensaun no investigasaun.
“Lei la hateten katak komisáriu laiha diretór ida hola filafali pozisaun hodi diriji komisaun, maibé lei ne’e hateten katak diretór sira ekivalente diretór jerál nia kompeténsia atu halo de’it koordenasaun serbisu.
Diretór Investigasaun dehan, la presiza tan lei hodi kontrola utilizasaun patrimóniu Estadu, maibé presiza de’it seriedade ba implementasaun lei no dekretu-lei sira ne’ebé iha ona, tanba ne’e tenke prepara kondisaun ba instituisaun independente, liu-liu CAC ba oin bainhira implementa ho sériu despasu konjunta ne’e, meiu-dia no lorokrik bele kaer ema barak, ida-ne’e lori ema mai prizaun iha ne’ebé tanba espasu laiha, no reforsa rekursu hodi implementa lei no orden ne’e.
“Lei hateten katak kuandu ita haree direta utilizadór karreta no motór Estadu ne’e fragante delitu, ne’ebé tenke detein oras 72,” nia salienta.
Halo apreensaun karreta Estadu 11
Iha sorin seluk, Komandante Tránzitu Rodoviária Nasionál, Superentidente, Luís da Costa, reforsa katak bazeia ba dekretu-lei númeru 80/2022 kona-ba regulamentu alokasaun no utilizasaun veíkulu Estadu nian, nomós despaisu konjunta ida hodi fó kompeténsia ba instituisaun Estadu sira hanesan DNTT, DJJPE, PNTL- Departamentu Tránzitu Rodoviária, KFP, CAC.
Instituisaun Estadu sira ne’e ezerse sira-nia funsaun ho kompeténsia bazeia ba despasu konjunta. Durante ne’e ekipa konjunta halo kontrolu iha tinan 2023 konsege preende kareta Estadu 11 ho motorista sira. Parte Polísia Tránzitu bainhira preende tiha lori ba Kuartel-Jerál pasa koima tuir lei kódigu estrada númeru 6/2003 artigu 4 kona-ba kontra ordem autoridade, no sira ba selu halo fali termu entrega ba Diresaun Jerál Jestaun Patrimóniu Estadu hodi halo prosesu kontinuasaun.
“Prosesu kontinuasaun ne’e maka instituisaun Estadu hirak ne’ebé ezerse funsaun bazeia ba despasu konjunta refere. Ne’ebé ita ko’alia kona-ba patrimóniu Estadu maka Diresaun Jerál Jestaun Patrimóniu Estadu mak haree. Ne’ebé bainhira identifika utilizaun transporte Estadu ne’e iha rua, ida iha fins operasionál no fins pesoál,” nia esplika.
Fins profisionál ne’e, ezemplu ema referidu hala’o serbisu no kualker sirkula iha ne’ebé de’it, bainhira iha lisensa sirkulasaun no karta autorizasaun hosi xefia sira hanesan diretór-jerál, nasionál no xefe departamentu.
Fins pesoál ne’e ezemplu kada diretór ida iha despaisu ne’e ko’alia klaru katak la lori karreta ba uma, tanba Governu anteriór prevee tiha ona osan kargu xefia sira hanesan osan transporte. Tanba ne’e sira labele utiliza transporte Estadu ba fins pesoál, ezemplu motorista ba tula sira (xefia) sira iha uma, ida-ne’e labele no despaisu ne’e bandu ka proibidu.
Enkuantu, ezemplu fins opersionál maka motorista tula sira ba partisipa atividade iha fatin balun, sira labele aproveita filafali tempu ne’e hodi tula sira-nia oan ka família.
Komandante ne’e subliña, diretór ka kargu xefia sira durante ne’e seidauk ezerse funsaun didi’ak tanba karreta sira ne’e iha sira-nia kontrolu, Polísia Tránzitu labele kontrola to’o sira-nia parte.
“Tuir loloos hanesan diretór ka Xefia ida iha loron sesta tenke haree ka kontrola ona karreta sira ne’e para iha fatin ka lae, tenke check molok fila ba uma. Labele iha sesta lori karreta Estadu ba uma hodi utiliza fali ba asuntu privadu. Durante ne’e Polísia sempre halo kontrolu maibé ita Timor ne’e kompreende de’it ona, sira haree espasu oitoan ka Polísia laiha sira aproveita kedas biban ne’e,” nia kestiona.
Polísia Tránzitu hakruuk ba lei
Iha parte seluk, Polísia Tránzitu nota katak maski bandu ona sirkulasaun veíkulu Estadu iha fim-de-semana ou liu oras serbisu, maibé utilizadór sira kontinua viola.
“Kestaun mak ne’e, sé mak atu responsabiliza ba ida-ne’e, diretór sira tenke másima sira-nia kontrolu, halo jestaun di’ak, labele sai diretór ba de’it kargu, piór liu mak diretór balun uza sira-nia poder ne’e utiliza sasán Estadu tuir sira-nia hakarak, ne’e akontese. Maibé durante ne’e ami seidauk kaer toman, kuandu toman ona maka hakarak ko’alia onestu de’it katak ami só hakruuk de’it ba lei, ne’ebé sé de’it mak utiliza sasán Estadu tenke iha autorizasaun, kuandu laiha maka tenke prende,” nia aviza.
Komandante Tránzitu salienta, la presiza tan baze legál ka lei ruma hodi apoia sira-nia serbisu iha terrenu tanba regra iha tiha ona hodi asegura halo serbisu tanba knaar Polísia nian mak impoin lei no implementa regra. Autoridade kompetente defísil atu deskobre entidade Estadu sira uza patrimóniu Estadu tanba direjente sira ne’e haree oras ne’ebé Polísia laiha maka sira sirkula.
Durante hala’o funsaun kontrola patrimóniu Estadu la hetan difikuldade ruma tanba bazeia ba kompeténsia ne’ebé atribui liuhosi despasu konjunta ne’e klaru, maibé rekursu mak dala ruma sai difikuldade.
“Husu ba diretór ka kargu xefia sira katak hakarak atu poupa orsamentu liu-liu orsamentu ba konbustível tenke ezerse funsaun ho didi’ak hodi halo jestaun ba utilizasaun patrimóniu Estadu, liu-liu karreta no motor tanba kada tinan orsamentu gasta ba kombustivel ne’e boot teb-tebes,” nia fó hanoin.
Diretora Nasionál Inventáriu no Jestaun Bens Movél, iha Ministériu Finansa, Tomotea Marques, haktuir katak, kona-ba polítika Governu ba jestaun viatura Estadu ne’e hatuur ona iha dekretu-lei númeru 80/2022, kona ba regulamentu veíkulu Estadu. Iha regulamentu ne’e nia esplika ona oinsá halo jestaun ba veíkulu Estadu hahú hosi halo akizasaun to’o utilizasaun ramata.
Objetivu atu halo jestaun ba veíkulu ne’e polítika Governu hakarak haree kona-ba efisiénsia ba despeza Estadu nomós efetividade ba nia utilizasaun. Tanba ne’e maka tenke halo jestaun ba veíkulu Estadu nian.
Dekretu-lei númeru 80/2022 sita mós determinasaun númeru fiksu kada ministériu no Instituisaun Estadu sira ba viékulu sira atu utiliza iha ministériu sira ne’e, katak iha baze legál ne’e termina ona númeru fiksu kompara ho antes ministériu ida-idak kompra sira-nia karreta tuir sira-nia nesesidade maibé dekretu lei ne’e prevee ona kona-ba determinasaun númeru limite veíkulu Estadu, ne’ebé bazeia ba kada tinan membru Governu área finansa sei hasai despasu kona-ba númeru fiksu ba veíkulu kada instituisaun Estadu sira.
Veíkulu Estadu ne’e klasifika ba tipu rua mak, veíkulu Estadu pull ba ministériu no Instituisaun Estadu nian, ne’e katak sira mak jere sira-nia viatura Estadu tuir númeru ne’ebé termina ona ka bolu Frota liña ministériu Instituisaun Estadu nian. Seluk maka Frota nasionál ne’e jere hosi Ministériu Finansa liuhosi Diresaun Jerál Jestau Patrimóniu Estadu (DJJPE).
Bainhira ministériu no instituisaun Estadu sira hala’o sira-nia atividade maka karreta lasufisiente sira bele rekere ba ministériu ka DJJPE, ne’e nia utilizasaun provijoria de’it tuir tempu ne’ebé determina, karik utiliza liu loron 30 pedidu tenke ba Ministériu Finansa, maibé menus hosi loron ne’e bele direta ba DJJPE de’it.
“Rekere ba DJJPE mak sei verifika tuir kapasidade Frota nasionál, kuandu la sufisiente ka laiha kapasidade atu responde ou tipu karreta ne’ebé persiza ne’e iha Patrimóniu Estadu laiha entaun Diresaun sei halo rekomendasaun ba viékulu Estadu uainhira halo prosesu aluger presiza hetan rekomendasaun hosi DJJPE no hetan aprovasaun hosi membru Governu área finansa nian”, Diretora Tomotea esplika.
Kona-ba despeza ba kombustível no manutensaun uainhira seidauk termina númeru ba kompra veíkulu, ministériu no Instituisaun Estadu sira mak kontrolu utilizasaun ba sira-nia kombustivel.
Tuir dadus ne’ebé rekolla hosi tinan 2002 to’o 2021 orsamentu ba sosa karreta hamutuk millaun $125, iha periúdu hanesan ba despeza operasionál hanesan kombustivel no manutensaun hamutuk millaun $257.
“Gastu ne’e bele dehan katak liu tiha osan sosa karreta dala-rua nian. Tan-ne’e mak Governu kria ona polítika hodi termina ona númeru fiksa ba karreta”, nia preokupa.
Manutensaun ba viékulu Estadu iha tipu rua, manutensaun preventivu no responsivu. Manutensaun preventivu maka hatene kona-ba oinsá prevene karreta ne’e nia estragu ne’ebé tenke halo manutensaun regulár ka rutina.
“Manutensaun preventivu ne’e ita hatene kona-ba oinsá prevene karreta-nia estragu ne’ebé ita tenke halo manutensaun regulár. Iha Governu nian manutensaun ho tipu tolu hanesan manutensaun a, b no c. Ne’e iha oráriu no bazeia ba kilometrazen karreta ninian entaun ita tenke halo rutina ba manutensaun sira-ne’e,” nia esplika.
Enkuantu, manutensaun responsivu akontese uainhira ita laprevee iha manutensaun preventivu katak iha manutensaun preventivu ita ladún kumpri entaun dala-ruma bele afeta ba mákina karreta nian ou manutensaun ne’ebé akontese tanba asidente ruma ka liu ona periúdu utilizasaun depois ita kontinua hadi’a entaun dala-ruma ninia problema ne’e boot. Ida ne’e mak akontese manutensaun responsivu, baibain ida ne’e dala-ruma nia despeza ne’e bo’ot.
“Tanba ne’e Governu nia polítika hakarak manutensaun ba veíkulu Estadu ne’e regularmente”, nia adianta.
Tipu veíkulu ne’ebé daudaun Patrimóniu Estadu jere mai hosi tipu oin-oin tanba la determina karreta ne’e ho tipu saida, maibé dadaun iha karreta ho tipu Toyota, Mitsubishi, no seluk-tán. Tanba iha kritéria lubun bainhira halo akizasaun ba karreta hanesan, tenke iha dealer resmiiha Timór, tenke iha ofisina ba manutensaun, no tenke iha loja faan materiál sira karreta nian.
DJJPE rekolla reseita besik millaun $2
Ministériu Finansa, liuhosi Diresaun Jerál Jestaun Patrimoniu Estadu (DJJPE) rekolla reseita hosi leilaun ba patrimóniu Estadu besik millaun 42.
Diretór Nasionál Alineasaun no Bens Movél, Edmundo Bianco da Silva Soares , Governu liuhosi DJJPE halo leilaun ba bens no móvel oin-tolu, hanesan karreta, motorizada nomós ekipamentu seluk ne’e iha valór ekonómiku ka bele faan.
Foin lalais leilaun faze B, DJJPE halo leilaun karreta hamutuk unidade 641, faan sai hamutuk 321, no ida-ne’ebé ema lakonsege sosa hamutuk 320. Enkuantu leilaun ba motorizada hamutuk unidade 2.535, fa’an sai hamutuk 1.735, ema lakonsege sosa 800. Orsamentu ne’ebé hetan hosi fa’an sai ho totál karreta 321 ne’e hamutuk $1.326.500. Motorizada unidade 1.735 ne’e hetan osan hamutuk $635.622,94.
DJJPE fó leilaun mós ba ekipamentu sira hanesan, jeradór, kadeira-ai, jeleira (rekolla hosi ministériu), kama ai-teka ualu (Ministériu públiku nian), spare part hosi ofisina nasionál, bomba bee (rekolla hosi ministériu). Ekipamentu sira ne’e halo leilaun no hetan osan hamutuk $3.435.
“Hosi leilaun ne’e ami konsege rekolla reseita hamutuk $1.922.970,03. Atividade leilaun ne’e prosesu iha fulan-Novembru 2023, no pagamentu finál iha fulan-Fevereiru 2024,” nia dehan.
Karreta ne’ebé tama ba leilaun ne’e ho tipu Toyota, Mitsubishi, Fort, Jeep no Hyundai. Diresaun Jerál Jestaun Patrimóniu Estadu halo ona leilaun to’o 16B.
Bazeia ba orientasaun hodi Membru Governu área Finansa nian katak, tinan-ida bele halo leilaun ba veíkulu Estadu to’o dala-ha’at. Ne’ebé bazeia ba kalendáriu DJJPE iha fulan-Maiu 2024 sei loke leilaun. Tanba iha mós karreta repetente ne’ebé Patrimóniu Estadu lakonsege faan sai hamutuk 320 no motorizada 800”, Direjente ne’e informa.
Kondisaun sira ne’ebé DJJPE utiliza hodi realiza leilaun ba Patrimóniu Estadu sira katak, bazeia ba diploma ministeriál númeru 15/2012 katak karreta ne’e nia tinan utilizasaun a’as ka liu ona tinan-neen ou ninia kilometrazen rihun 150. Enkuantu motorizada liu tinan-haat.
“Kondisaun karreta hanesan ne’e tenke tama ona ba prosesu leilaun. Tanba valór ekonómiku ba manutensaun a’as ona”, nia konfirma.
Durante ne’e DJJPE halo leilaun ba patrimóniu Estadu nota katak, públiku interese tebes partisipa iha prosesu leilaun tantu individuu no empreza maibé individuu barak liu maioria interrese ba karreta, ne’ebé rekerente ka partisipante besik 3.000.
Jornalista : Antónia Gusmão
Editora : Julia Chatarina





