iklan

JUSTISA, HEADLINE

JSMP husu autór judisiáriu halo kna’ar ho profisionál 

JSMP husu autór judisiáriu halo kna’ar ho profisionál 

Lansamentu relatóriu observasaun jerál setór justisa 2023 no Instituisaun 2023, iha salaum Luz Clarita, sesta (26/04). Imajen Tatoli /Egas Cristovão.

DILI, 26 abríl 2024 (TATOLI) – Diretora Ezekutiva Programa Monitorizasaun Sistema Judisiáriu iha Timor-Leste (JSMP, siglá inglés), Ana Paula Marçal, husu ba Juiz, Ministériu Públiku no Defensoria Públika sira atu halo kna’ar ne’ebé mak profisionál hodi fó asisténsia legál ne’ebé di’ak ba povu atu povu bele asesu justisa ho di’ak.

“Iha ami-nia relatóriu, iha observasaun jerál setór justisa ami nota dala ruma Juiz sira halo sira-nia servisu ladún di’ak liga ba servisu sira foti desizaun nian. Hanesan kazu ne’ebé ho pena bo’ot maibé dala barak liuhosi desizaun Juiz sira-nia ho sira-nia desizaun la lao tuir buat ne’ebé mak iha. Tanba ne’e, ami nia relatóriu sira iha setór justisa liuliu ba Tribunál, ami husu atu karik ba kazu sira ne’ebé mak ho pena bo’ot, Tribunál tenke foti desizaun ne’ebé adekuadu atu nune’e labele hamosu dúvida iha públiku”, Ana Paula Marçal dehan iha ótel Luz Clarita, sesta ne’e.

Ana Paula realsa, JSMP nia haree durante ne’e nota katak kondisaun Tribunál Judisiál sira ladún di’ak tanba sala julgamentu ladún sufisiente, dala ruma arguidu no sasin tuur besik malu, sira ba konversa ba malu tiha mak tama ba sala julgamentu, tuir lolos labele, sira bainhira lori ba Tribunál idak-idak iha nia fatin. Enkuantu ba kazu sivíl ne’ebé liga ba krime violénsia bazeia ba jeneru sira lezada ( vítima) ba tuur hamutuk ho autór sira iha kadeira ida.

Diretora JSMP ne’e husu ba Ministériu Justisa atu tau importánsia ba rekursu umanu iha setór justisa atu bele ba oin servisu Juiz nian.

“Ita bo’ot sira hatene katak Juiz daudaun ne’e iha de’it 30-resin no Juiz ida dala ruma ka’er prosesu 200 to’o 500 no tuir ami-nia relatóriu ne’ebé mak iha, kazu pendente, tinan ida bele to’o 6.000. Situasaun sira ne’e akontese tanba ita menus rekursu umanu liuliu ba Juiz sira sei menús tebes tebes, ita labele husik situasaun sira ne’e akontese. Governu presiza halo rekrutamentu ba Juiz sira”, nia informa.

Nia dehan, dalan di’ak ba hasae rekursu umanu mak Governu tenke investe iha Sentru Formasaun Jurídiku Judisiária ne’ebé sai eselenste atu bele prodús Juiz sira ne’ebé ho kualidade hodi bele aumenta númeru Juiz hodi bele hasoru ho di’ak.

Enkuantu iha área Ministériu Públiku, tuir Diretora JSMP katak ba oin presiza mellora akuzasaun Ministériu Públiku tanba dala ruma ladún klean.

“Tanba ne’e iha ami-nia relatóriu mós husu ba Ministériu Públiku atu hadia sira-nia akuzasaun sira liuliu ba kazu violénsia bazeia ba jéneru”, Ana Paula haktuir.

Kona-ba servisu Defensór Públiku nian, Ana Paula hateten, ba oin Defensór Públiku tenke fó asisténsia legál ne’ebé di’ak ba komunidade sira.

“Iha ami-nia relatóriu, komunidade barak kuaze pursentu 35 ne’ebé ladún hatene servisu Tribunál tanba sira kuandu halo kazu ruma, sira tauk atu hato’o keixa no sira lahatene atu halo saida tanba situasaun sira ne’e obriga ita, karik kazu ruma defesór tenke haree sira fó asisténsia ba sira ho di’ak”, nia afirma.

Kona-ba relatóriu JSMP, husu mós ba Parlamenrtu Nasionál atu haree lei sira ne’ebé mak antigu ona liuliu lei sira ne’ebé liu ona tinan 20, parlamentu tenke buka hodi hadia fila fali.

“Ami mós husu ba Parlamentu atu haree lei sira ne’ebé to’o ona tinan 20, oinsá atu bele halo fali revizaun ba lei sira ne’e tanba iha lei balun la refleta ona ba situasaun atuál Timor-Leste nia ohin loron. Ami hare karik lei rejistu sivil ne’ebé previstu iha ita-nia Kondigú Silvil la rekoñese kazamentu ba relijiaun seluk liuliu relijiaun protestante sira-nia sertiddaun kazamentu tuir Kodigu Sivil”, nia dehan.

Iha fatin hanesan, Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito Dias Ximenes, hateten, lori IX Governu nia naran hato’o parabens ba JSMP tanba JMSP bele halo relatóriu tolu ida iha setór justisa, Parlamentu no relatóriu ba institusaun.

“Ha’u lori Governu Konstitusionál dasia nia naran hakarak hato’o parabens ba JSMP tanba ho relatóriu sira hanesan bele konstribui ba dezenvolvimentu setór justisa iha Timor-Leste hodi hametin sistema judisiál iha Timor-Leste”, nia dehan.

Prokuradór Jerál Repúblika, Alfonso Lopez, hateten PGR apresia servisu JSMP nian tanba relatóriu sira hanesan ne’e ho objetivu atu fó hanoin ba servisu PGR, tantu Tribunál atu presta servisu ne’ebé di’ak ba povu.

“Ita kuandu mesak ita labele, ita presiza hamutuk, ema ida de’it labele halo hotu maibé presiza atu ita mellora servisu. PGR hakarak apresia servisu JSMP nian tanba liuhosi relatóriu sira hanesan ita bele tulun malu hodi halo servisu ne’ebé di’ak liután ba ita-nia povu liuliu iha setór justisa nian”. nia konklui.

Jornalista: Natalino Costa

Editór : Zezito Silva

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!