DILI, 21 Maiu 2024 (TATOLI) – Aprende siénsia iha eskola, maibé la halo prátika iha terrenu signifika hetan matenek saugati de’it. Ida ne’e mak hanoin simples ida husi to’os-na’in Alexandre da Silva ne’ebé akaba nia estudu iha Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) iha Fakuldade Ekonomia, iha Departamentu Jestaun.
Graduandu husi UNTL iha 2011 ne’e, daudaun ne’e envolve aan iha vida agrikultura ne’ebé iha mehi atu iha futuru bele harii fábrika kafé iha Lautém.
Ba Alexandre, matenek ne’ebé nia hetan iha eskola tenke implementa iha ninia moris, nu’udar to’os na’in. “Bainhira matenek ne’ebé hetan seidauk implementa, konsidera matenek ne’e saugati de’it”, nia reitera.
Tanba ne’e, agrikultór ne’e fila ona ba nia rai moris fatin hodi kuda ona kafé robusta no arábika hamutuk rihun 38 iha rai privadu ektare 20, husi totál rai produtivu ektare 100 ne’ebé lokaliza iha suku Muapitine, postu administrativu Lospalos.
“Ha’u sei la tuur hakmatek bainhira mehi ne’ebé ha’u iha seidauk sai realidade. Rai ektare 100 ne’ebé ha’u iha, tenke kuda hotu kafé no ha’u iha mehi mós atu harii fabrika kafé ida iha Lautém, nune’e bele prodús mós kafé orijinál Timór nian”, Alexandre Silva ba Tatoli via telefone, ohin.
Aman oan na’in-tolu ne’e moris iha loron 05 Agostu 1981 ne’e haktuir katak kafé ne’ebé nia kuda ne’e konsege kolleta dala ida ona. Kafé sira ne’e Kooperativa Kafé Timór (CCT) maka sosa ona hamutuk tonelada tolu. Produtu sira ne’e nia hahú prepara kondisaun dezde 2017 no kuda iha tinan tuirmai to’o ohin loron. “Agora sei iha tonelada neen maka asegura hela iha armazein”, nia adianta.
Alexander haktuir katak fini kafé oan ne’ebé nia uza hodi kuda iha rai ektare 20 ne’e, nia hetan apoiu husi CCT hamutuk rihun ualu, depois nia kontinua prodús viveiru kafé. Agora, fini kafé oan ne’ebé nia rezerva hela hamutuk rihun 10 ne’ebé prepara ba kada tinan hodi kontinua kuda.
To’os-na’in ne’e admite mós katak mezmu nia iha rai ne’ebé boot, maibé nia seidauk hanoin atu forma grupu ida hodi dezenvolve produsaun kafé iha Lospalos, tanba nia presiza atu estuda karáter ema seluk nian bainhira atu serbisu hamutuk. Nia dehan ema barak laiha pasiénsia atu terus, dalabarak sira serbisu uitoan de’it, ezije ona sira-ninia direitu. Tanba ne’e maka nia deside sei la’o mesak. Karik iha futuru kuandu serbisu ne’ebé nia halo ne’e hatudu ona rezultadu maka nia sei forma grupu.
“Ha’u sei la’o mesak hodi dezenvolve plantasaun ne’e ba futuru. Kuandu iha ona rendimentu sufisiente, ha’u sei bolu ema fó serbisu, tanba ha’u iha forsa atu selu sira”, nia promete.
Iha 2022, nia hetan apoiu fundu $11.500 husi Sekretaria Estadu Ambiente no osan sira ne’e maka nia utiliza hodi selu ema halo lutu hale’u plantasaun kafé nune’e bele seguru. Husi osan ne’ebé nia fa’an kafé iha époka dahuluk ne’e konsege sosa ona mákina dulas kafé ida ho osan hamutuk rihun $8.
Jornalista: Tomé Amado
Editora: Maria Auxiliadora
