RFTL lansa tara-bandu hodi kombate VBJ no VD iha Maliana

MALIANA, 15 agostu 2024 (TATOLI) – Rede Feto Timor-Leste kolabora ho Ajénsia Dezenvolvimentu no Asisténsia Adventista (ADRA) Timor-Leste iha Projetu Hakbiit Feto, kinta ne’e halo lansamentu ba regulamentu tara-bandu atu kombate violénsia bazea ba jéneru no violénsia doméstika iha postu administrativu Maliana, munisípiu Bobonaro.
Notísia relevante: Arsebispu Dili konsidera implementa tara-bandu iha Ramelau proteje beleza natureza
“Tara-bandu ne’e ninia objetivu prinisipál atubele kontribui ba prevensaun no kombate violénsia bazea ba jéneru no violénsia doméstika, ita haree katak iha dokumentu ne’ebé mak prepara depois halo konsultasaun ho parte oinoin iha munisípiu Bobonaro, ita haree la’ós importante de’it atu prevene no kombate violénsia bazea ba jéneru no violénsia doméstika, maibé iha regulamentu,” Prezidente RFTL, Zelia Fernandes, informa ba jornalista sira iha salaun Maria-Tapo.
Nia dehan, apoia dukumentu tara-bandu atubele haforsa liután implementasaun Lei Kontra Violénsia Doméstika ne’ebé vigora iha Timor-Leste ho prátika sira-ne’ebé bei-ala sira halo ona tempu uluk.
“Ita-nia baze legál iha, depois prátika di’ak sira-ne’ebé mak ita iha durante ne’e, oinsá mak bele halo kompletu, ita lei sira-ne’ebé mak iha, tanba fasil liu ba ita-nia komunidade sira iha baze atu komprende prátika sira-ne’ebé mak durante sira halo ona,” Prezidente RFTL ne’e hateten.
Nia subliña, tara-bandu ne’e hanesan projetu pilotu ne’ebé Rede Feto Timor-Leste halo iha postu administrativu Maliana no bainhira susesu sei alarga tán ba postu administrativu seluk iha munisípiu Bobonaro no munisípiu seluk atu adota.
“Parese ke iha implementasaun ita sei hasoru dezafiu ruma, maibé ida ne’e la taka dalan ba ita atu akomoda hodi implementa inisiativa ka hanoin di’ak sira mai hosi ita-nia komunidade,” nia katak.
Embaixadór UE, Marc Fiedrich, hateten tara-bandu ne’e bele kontribui papél importante ba sustenta sistema justisa formál, partikularmente iha prevensaun no redusaun konflitu.
“Liuhosi estabelesimentu relasaun hanesan dalan ida hodi respeitu lei no respeitu ba kultura, ho lei sira-ne’ebé loos no tara-bandu ne’ebé loos, lei rua bele serbisu hamutuk hodi haforsa malu,” nota imprensa ne’ebé Ajénsia TATOLI asesu.
Sekretáriu Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro ba Asuntu Administrasaun no Finansa, Domingos da Costa, promete governu lokál apoia rede feto no parseiru sira atu dezenvolve implementa tara-bandu nune’e jerasaun foun sira bele kumpri regulamentu ne’e.
Domingos konsidera tara-bandu ne’e di’ak no importante maibé la fasil iha implementasaun, tanba jerasaun ida agora ninia fiar ba kustume hahú mihis.
“Ita haree tempu hirak liubá situasaun sira la’ós hakmatek, depois muda jerasaun ba jerasaun ita komesa la kumpre ona lei sira-ne’ebé la hakerek, kustume, ne’e tuir ha’u-nia hanoin pesoál tanba kawin silang suku ida ba suku ida, aldeia ida ba aldeia ida, munisípiu ida ba munisípiu ida, nasaun ida ba nasaun ida, ne’e mak hakfraku tiha lei ida la hakerek ne’e,” nia katak.
Xefe suku Lahomea, Cirilo Mau-Leto, reforsa regulamentu tara-bandu ne’e la’ós foun ba timoroan-sira tanba hatuur no hahí ona dezde tempu bei-ala sira-ne’ebé mai ho ninia sansaun sira.
Tuir nia, regulamentu tara-bandu ne’e presiza implementa, tanba dalabarak kazu violénsia doméstika ne’ebé rejista, Ministériu Públiku la prosesa no haruka fila-fali atu rezolve tuir dalan kultura.
“Tara-bandu ida agora, ita haree ba problema, sé krime ha’u hanoin ita membru konsellu suku labele rezolve, depois violénsia doméstika ne’e mos ita koloka ba parte oinoin, ida-ne’ebé la merese ita rezolve tenke entrega ba Rede Feto ho VPU, karik violénsia doméstika ita-nia lia-na’in sira ho xefe suku bele rezolve,” nia hateten.
Enkuantu regulamentu ida-ne’e hanesan tara-bandu dahuluk ne’ebé adota iha postu administrativu Maliana no bainhira viola regulamentu ne’e sei aplika sansaun hirak-ne’ebé previstu iha tara bandu ne’e.
Sansaun hirak-ne’e sei aplika bazeia ba prátika kulturál husi komunidade Bunak no Kemak no espesífiku ba suku hitu iha postu Maliana ne’ebé implementa pilotu regulamentu ida ne’e (Ritabou, Lahomea, Holsa, Odomau, Raifun, Tapo-Memo no Saburai.
Regulamentu ida-ne’e mós sei sai hanesan referénsia ba postu sira seluk ne’ebé iha futuru hakarak aplika regulamentu tara bandu iha sira-nia postu no suku sira.
Regulamentu tara-bandu ne’e dezenvolve atu hatán ba preokupasaun no dezafiu ne’ebé vítima sira hasoru durante andamentu prosesu justisa nian, prosesu jurídiku ne’ebé lori tempu naruk no distánsia ne’ebé dook afeta mós ba kondisaun ekonomia vítima nian.
Notísia relevante: Rede Feto: Partisipasaun feto iha vida polítika aas tebes
Jornalista: Sérgio da Cruz
Editór: Evaristo Soares Martins

