OEKUSI, 10 Jullu 2025 (TATOLI) – Sekretáriu Estadu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU), Germano Santa Brites Dias, hamutuk ho Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA), fó tempu fulan ida ba kafetária O Manhozo tanba hala’o negósiu iha monumentu Jardin Koreanu Oébau, sein koñesimentu no laiha arrendamentu ba Estadu.
Tanba ne’e, SEATOU orienta Autoridade RAEOA kompostu husi Diresaun Rejionál Infraestrutura (DRI), Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), Diresaun Terra Propriedade atu prepara notifikasaun ho tempu fulan ida atu hamamuk fatin referidu.
“Kafetária ne’e, tama iha espasu públiku, depois iha laran Jardím rate forsa Koreanu sira uluk mate iha mota Noél-Ekat, Governu tau hela monumentu, agora ita ba halo tan bisnis ne’e iha laran, ha’u senti ladun di’ak, tanba okupa espasu públiku depois ema seluk atu ba tuur iha ne’ebá mós ladi’ak, ema Koreanu sira mai vizita monumentu ne’e, senti fadigadu hotu, tanba ne’ebá lukru ba privadu la’os taxa ba Estadu. Tan ne’e, ita ohin fó hanoin ona ba Autoridade RAEOA atu notifika ba nia ho tempu fulan ida atu prepara muda ka hasai nia sasán husi fatin ne’e, Setembru ha’u mai fali, uma ne’e tenki sobu ona husi fatin,” dehan SEATOU iha Oekusi, hafoin observa kafetária ne’e.
Governante ne’e, apela ba sidaudaun hotu, atu respeita Estadu nia sasán, bainhira hala’o negósiu iha propriedade Estadu tenki halo arrendamentu, “Ha’u fulan Setemru mai fali, ha’u lakohi haree tan kafetária ne’e, la merese atu hala’o negósiu iha fatin lulik ne’e,” nia apela.
Notísia relevante:Okupa espasu públiku, SEATOU sobu barraka 35 iha Oekusi
Iha biban Sekretáriu Rejionál ba Asuntu Administrasaun, Andre La’o, rekoñese antes kafetária ne’e hala’o negósiu iha Jardím referida, Autoridade RAEOA konsege husu arrendamentu maibé na’in ba kafetária lakohi koopera.
“Antes nia tama ami husu nafatin nia, maibé seidauk koopera atu kontribui taxa ruma ba Estadu ne’e laiha, entaun vendedór ne’e halo hela nia negósiu atu hetan rendimentu benefisíu ba nia privada, maibé fatin ne’e públiku no fatin protejidu ba monumentu forsa Koreanu na’in-lima ne’ebé uluk mate iha mota Noel-Ekat, agora sai fali fatin negósiu, ne’ebé ita sei hasai nia no notifika ho tempu fulan ida tenki sai husi fatin ne’e,” nia hateten.
Notísia relevante:Garante ijiene – orden públika, SEATOU disemina dekretu-lei nú. 3/2024 iha RAEOA
Entretantu, Jornalista Ajénsia TATOLI,I.P observa iha ámbitu prezensa SEATOU tuun dirieta ba areadór kafetária ne’e, maibé na’in laiha fatin no uma taka hela, nune’e ekipa SEATOU konsege sobu haris fatin, no tenta atu sobu kafetária referida maibé na’in laiha no sasán balun sei iha laran. Nune’e SEATOU orienta kedas Autoridade RAEOA atu fó notifikasaun ho tempu fulan ida atu hamamuk fatin.
Notísia relevante:SEATOU alerta ba abitante Kiumaria no Palaban iha Oekusi hahú buka fatin
Ekipa konjunta hala’o atividade ne’e bazeia ba sirkulár ne’ebé antes ne’e fó sai husi Ministériu Administrasaun Estatál (MAE) no SEATOU, iha loron 12 Fevereiru, sirkulár ho númeru referénsia SEATOU-MAE/II/2024, ne’ebé hanesan programa IX Governu Konstitusional kona-ba Desentralizasaun, artigu 7.o dekretu-lei númeru 49/2023, 23 Agostu Orgánika Ministériu Administrasaun Estatál, dekretu-lei númeru 3/2024 17 Jneiru, no mós alterasaun dahuluk dekretu-lei númeru 33/2008, loron 27 fulan Agostu, ordén serbisu husi Ministru Administrasaun Estatál liuhusı karta númeru 61/M-MAE/IX/2023 kona-ba kompeténsia SEATOU.
Bazeia ba dekretu-lei númeru 3/2024, loron 17 fulan Janeiru, no mós alterasaun dahuluk ba dekretu-lei númeru 33/2008, loron 27 fulan Agostu, iha artigu 1.o ko’alia kona-ba natureza, artigu 3.o kona-ba infrasaun kontra ordenasaun sira ne’ebé sei hetan sansaun ka multa, artigu 5, alinea a, h ne’ebé ko’alia kona-ba proibisaun sira.
Iha artigu 6.o, pontu 1,2,3 no artigu 5.o, ko’alia kona-ba organizasaun ijiene orden públika, artigu 9.o, ko’alia kona-ba prosedimentu kontra ordenasaun, artigu 12.o fó kompeténsia ba Prezidente Autoridade Munisipál sira atu kontrola bazeia ba anexu I kona-ba valór koima kontra ordenasaun tuir artigu 5.°, númeru. 1, alinea a) h) husi $5 to’o $500 no $10 to’o $1.000, artigu 6. númeru 1, 2 alinea a, g, a, a h nomós artigu 8, númeru 1.
Proibisaun sira mak hanesan labele husik animál hanesan karau, bibi, fahi no manu la’o livre iha estrada públika tanba bele provoka asidente motór no karreta, ne’ebé bainhira kondisaun ne’e akontese maka na’in ba animál sei toma responsabilidade.
Bandu labele halo negósiu fa’an sasán taka dalan públiku, labele taka bee-dalan ka valeta, labele hala’o konstrusaun iha área protejida, no konstrusaun ilegál sira seluk.
Entretantu monumentu Jardin Koreanu ne’e, nu’udar omenajen ida ba Militar Koreanu na’in-lima ne’ebé mate iha Oekusi hanesan Letnan Kolonel Byungjo Min, Letnan Kolonel Jin Kyu Park, Sarjentu Jong Hoon Baek, Sarjentu Jeong Joong Kim, Sarjentu Hee Choi bainhira hala’o misaun pás liuhusi ONU. Koreanu sira ne’e husi “Evergreen”. Trajedia ne’e akontese iha mota Noel-Ekat, suku Bobometo, sub-rejiaun Oésilo, tanba dezastre naturál—udan bo’ot no korrente mota ne’ebé maka’as.
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo




