OEKUSI, 09 Jullu 2025 (TATOLI) – Ekipa konjunta lideradu husi Sekretáriu Estadu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU), Germano Santa Brites Dias, hamutuk ho Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA), kuarta ne’e, sobu barraka negosiante sira hamutuk 35 iha suku Costa no suku Cunha sub-rejiaun Pante Makasar tanba fa’an sira-nia sasán okupa espasu públiku no iha trotoár leten.
Ekipa konjunta sobu barraka 35 ne’e, hahú husi suku Costa iha bairru Oésono iha baraka hitu (7), Ospitál Referál Oekusi oin barraka haat (4), edifisíu saúde rejionál barraka 10 no iha suku Cunha sobu barraka 15 iha terminál Tono.
Notísia relevante:SEATOU sensibiliza dekretu-lei ijiene no orden públika iha Oé-Cusse
Ekipa konjunta ne’ebé sobu kompostu husi Diresaun Rejionál Infraestrutura (DRI), ekipa orden públika husi Sekretáriu Rejionál ba Asuntu Administrasaun, inklui terra propriedade no ekipa husi Sekretáriu Estadu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU) ne’ebé akompaña husi Polísia Nsionál Timor-Leste (PNTL).
“Atividade ohin ita halo nu’udar atividade rotina, hahú kedas iha Marsu 2025, ekipa konjunta fó sai ona aviza ba vendedór sira-ne’ebé fa’an iha espasu públiku no okupante rai Estadu. Ita alerta ona, hot-hotu tenki haka’as-an kuidadu sidade ne’e ninia beleza, ambiente ne’e tenki moos, tanba estrada di’ak ona, sidade kaber moos, hot-hotu tenki kontribui, tanba antes ne’e autoridade lokál sira fó sai ona aviza katak labele okupa espasu públiku atu halo barraka hodi fa’an sasán; fa’an tenki lori ba merkadu ka fa’an iha uma oin. Labele fa’an ka iha trotoár leten,” Sekretáriu Estadu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU), Germano Santa Brites Dias iha Oekusi, ohin.
Notísia relevante:Ekipa SEATOU muda sai negosiante sira okupa espasu públiku iha Kampung Baru
Iha biban ne’e, Sekretáriu Rejionál ba Asuntu Administrasaun, Andre La’o, informa, antes ne’e autoridade RAEOA hamutuk ho autoridade lokál sira, fó sai ona aviza maibé vendedór sira laiha konsiénsia, atu kontribui hadi’a sidade sai moos no ijiene.
“SEATOU mai iha Oekusi dala tolu ona, depois ita mós orienta xefe suku no xefe aldeia sira atu fó aviza ba vendedór sira labele fa’an iha trotoár leten, tanba atu trotoár ne’e fatin ba ema hotu halo movimentasaun, informasaun la’ós foin sirkula, maibé dezde 2024 ita fahe ona aviza, maibé realidade ita haree sei kontinua fa’an, entaun konsikuénsia mak kalén balun estraga inklui barraka ona ne’ebé ita halo ona mós estraga, tanba Governu implementa lei ne’e la’ós iha Oekusi de’it, maibé territóriu nasionál,” nia dehan.
Sente triste
Iha biban ne’e, Bernadeta Caba, husi suku Nípani, sent triste tanba husi fronteira Sakato atu fa’an nia sasán iha Oekusi vila maibé labele kontinua nia atividade negósiu hafoin hetan bandu husi Governu liuhusi SEATOU.
“Ami senti triste, kuandu bo’ot sira, imi mai halo ami hanesan ne’e, tanba ami fó eskola oan sira, han, hemu mós tuir ami-nia fa’an sasán sira-ne’e. Agora mai sobu hotu ami atu fa’an iha ne’ebé? Ami fa’an de’it modo, hudi, tomate no bua-malus,” nia lamenta.
Iha fatin hanesan, Francisca Sila husi suku Lifau, rekomenda ba Governu atu kria fali fatin nune’e bele kontinua fa’an sira-nia sasán hodi sustenta moris.
“Ami susar laiha osan mak ami mai fa’an sasán iha ne’e. Ohin haruka ami atu ba fa’an iha merkadu maibé agora merkadu sobu ona, ita atu ba fa’an iha ne’ebé? Depois Governu dehan prepara ona merkadu provizória ida iha Numbei maibé merkadu ne’e seidauk funsiona, ne’ebé ami husu sei bele labele sobu de’it maibé tenki kria fatin atu ami bele fa’an ami-nia sasán,” nia dehan.
Notísia relevante:FOTO ATUÁL: Abitante 154 iha merkadu Numbei koopera ho SEATOU hodi sobu rasik sira-nia uma
Ekipa konjunta hala’o atividade ne’e bazeia ba sirkulár ne’ebé antes ne’e fó sai husi Ministériu Administrasaun Estatál (MAE) no SEATOU, iha loron 12 Fevereiru, sirkulár ho númeru referénsia SEATOU-MAE/II/2024, ne’ebé hanesan programa IX Governu Konstitusionál kona-ba Desentralizasaun, artigu 07 dekretu-lei númeru 49/2023, 23 Agostu Orgánika Ministériu Administrasaun Estatál, dekretu-lei númeru 3/2024 17 Janeiru, no mós alterasaun dahuluk dekretu-lei númeru 33/2008, loron 27 fulan-Agostu, ordén serbisu husi Ministru Administrasaun Estatál liuhusı karta númeru 61/M-MAE/IX/2023 kona-ba kompeténsia SEATOU.
Bazeia ba dekretu-lei númeru 3/2024, loron 17 fulan-Janeiru, no mós alterasaun dahuluk ba dekretu-lei númeru 33/2008, loron 27 fulan-Agostu, iha artigu 1.o ko’alia kona-ba natureza, artigu 3.o kona-ba infrasaun kontra ordenasaun sira ne’ebé sei hetan sansaun ka multa, artigu 5.o, alinea a, h ne’ebé ko’alia kona-ba proibisaun sira.
Iha artigu 6.o, pontu 1,2,3 no artigu 5.o, ko’alia kona-ba organizasaun ijiene orden públika, artigu 9.o, ko’alia kona-ba prosedimentu kontra ordenasaun, artigu 12.o fó kompeténsia ba Prezidente Autoridade Munisipál sira atu kontrola bazeia ba anexu I kona-ba valór koima kontra ordenasaun tuir artigu 5.°, númeru. 1, alinea a) h) husi $5 to’o $500 no $10 to’o $1.000, artigu 6.o númeru 1, 2 alinea a, g, a, a h no mós artigu 8.o, númeru 1.
Proibisaun sira mak hanesan labele husik animál hanesan karau, bibi, fahi no manu la’o livre iha estrada públika tanba bele provoka asidente motór no karreta, ne’ebé bainhira kondisaun ne’e akontese maka na’in ba animál sei toma responsabilidade.
Bandu labele halo negósiu fa’an sasán taka dalan públiku, labele taka bee dalan ka valeta, labele hala’o konstrusaun iha área protejida, no konstrusaun ilegál sira seluk.
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo




