BAUKAU, 27 Jullu 2025 (TATOLI)—“Liberdade ne’e direitu ema hotu nian”. Fraze ida-ne’e enfatiza iha Konstituisan Repúblika Indonézia. Indonézia nia konstituisaun ko’alia liberdade maibé naksalak iha pratika. Tanba ne’e, hamosu pro no kontra iha tempu ne’ebá.
Saudozu Vital dos Reis Correia (Onda) hanesan soldadu RATIH (Rayat Terlatih) komunga espíritu husi konstituisaun ida-ne’e. Tanba ne’e, maski nia serbisu ho Indonézia, fuan hakarak liberdade. Nia hakarak lembradu nu’udár ema ne’ebé hakarak livre nune’e ema seluk bele sente livre.
Onda hanesan RATIH, ninia kna’ar kontrola movimentu FALINTIL hamutuk ho BABINSA (Bintara Pembina Desa) Suku Uailili nian. Maibé, nia ignora ninia responsabilidade. Nia ho nia belun sira uza RATIH hanesan instrumentu polítiku hodi apoia ba liberdade.
Iha tinan 1983, tinan revoltasaun. Onda ho nia grupu iha RATIH halo levantamentu armadu hodi retira bá ai-laran tuir orientasaun Komandu FALINTIL. Sira halai ho kilat lolon sia (9). Sira iha diresaun Sub-Xefe Estadu Maiór FALINTIL, David Alex “Daitula” nian iha ai-laran.
Notísia relevante: Lansadu primeira pedra monumentu Saudozu “Naroman” no “Onda”
Onda la’ós foin serbisu ba libertasaun iha tinan 1983. Nia envolve iha luta dezde iha baze-apoiu. Iha tinan 1977, bainhira baze-apoiu rahun, saudozu tun mai vila hamutuk ho populasaun iha Uailili. Maski fila mai vila, nia nafatin iha esperansa hodi kontinua luta ba libertasaun pátria hodi organiza maluk sira seluk no buka dalan oinsá nafatin iha ligasaun ho Komandu FALINTIL nian iha ai-laran.
Iha 1978-1979, tempu ba mobilizasaun. Saudozu ho nia maluk sira hahú organiza malu lideradu hosi Saudozu Nazário Xavier “Xilisana” iha tinan ida-nia laran iha Komandante David Alex Daitula nia mahon. Sira konsege harii sira-nia rede klandestina ida hanaran MIPLIN (Milísia Para Libertasaun Nasionál) iha Suku Uailili.
Mate ne’e serteja maibé la determinadu. Dezde serbisu ho Daitula iha 1983, saudozu nia destinu to’o daudaun. Iha O6 Jullu 1994, Onda hakotu-iis tanba Samodok tata. Nia mate iha tempu difísil. Tempu ne’ebé operasaun la’o namanas. Nia terus mesak ho nia moras ne’e to’o nia husik nia maluk luta-na’in sira no família. Nia mate ho kargu hanesan Komandante Seksaun FALINTIL.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade
