Rezultadu peskiza: Oekusi enfrenta problema tolu

OEKUSI, 06 Agostu 2025 (TATOLI) – Organizasaun Naun Governamentál (ONG) lokál Asosiasaun Foinsa’e Futuru Sustentabilidade (A-FFOS) serbisu hamutuk ho Dili Institutu of Tecnology Kampus Rejionál Oekusi (DITKREO), ne’ebé hetan apoia husi Fundasaun ASEAN Timor-Leste, realiza semináriu ida hodi disemina informasaun kona-ba rezultadu Survey TATOLI 2025 nian ba estudante, xefe suku no parsériu ONG lokál sira.
Iha biban ne’e, peskizadór José Eta husi ONG A-FFOS, afirma, durante levantamentu dadus peskiza amostra kobre husi suku sanolu identifika setór tolu sai problema ba komunidade iha área urbana no área rurál, liuliu populasaun Oekusi menus rendimentu, infraestrutura liuliu estrada no ponte ladi’ak no mós edukasaun laiha kualidade.

“Iha pontu tolu mak sai problema ne’ebé levanta husi korresponde sira iha Oekusi, pontu primeiru mak rendimentu menus no ki’ik iha área rurál no urbana, problema daruak mak infraestrutura, hanesan ponte no estrada liuliu iha área rurál, enkuantu área urbana mak edukasaun ladun iha kualidade, ne’ebé problema tolu iha, konforme rezultadu peskiza ne’ebé iha,” nia hateten iha salaun DITKREO Oekusi, ohin.
Notísia relevante: https://tatoli.tl/2025/04/29/abitante-huabanais-oesilo-levanta-kestaun-balun-ba-primeiru-ministru-atu-konsidera/
Tanba ne’e, ho aprezentasaun rezultadu peskiza ne’e, nia rekomenda ba Autoridade, atu bele tau konsiderasaun, liuliu ba edukasaun, fasilita formasaun ba foinsa’e sirano hadi’a infraestrutura bázika.
“Ita-nia rekomendasaun ba Governu liuliu ba Autoridade RAEOA, hanesan diresaun rejionál komérsiu tanba liga ho rendimentu menus mai husi atividade ne’ebé hetan rendimentu barakliu iha Oekusi mai husi negósiu, tan ne’e ita rekomenda atu fasilita formasaun jestaun ba negosiante sira, atu bele hasa’e kapasidade vida negósiu, atu bele hadi’a rendimentu família, nune’e mós kria formasaun inovativu ba foinsa’e sira atu kompete iha kampu traballu, daruak, sujere ba diresaun rejionál agrikultura, tanba identifika problema ida mós kona-ba asesu ba ekipamentu no fasilidade atu bele fornese apoia hanesan fini ba grupu agrikultór sira,” nia rekomenda.
Notísia relevante: https://tatoli.tl/2024/02/21/grupu-ortikola-iha-munisipiu-ualu-simu-fini-modo-kilograma-60-husi-mappf/
Iha fatin hanesan, Dosente Kampus DIT ramu Oekusi, Agostinho Elo, konsidera rezultadu peskiza ne’ebé iha sai referénsia ba ukun-na’in sira iha RAEOA, atu bele hafasil Governu kuandu foti desizaun ruma bele bazea ba dadus estatistika ne’ebé iha.
“Rezultadu survey (peskiza) ne’e, importante tanba ita haree dadus estatístika ne’ebé iha setór sira importante mak infraestrutura, edukasaun inklui rendimentu komunidade, ne’e sai hanesan referénsia ba ukun na’in-sira, liliu Autoridade RAEOA atu bele haree mós dadus sira-ne’e, nune’e fasilita ema ne’ebé foti desizaun bazea saida mak survey ne’e hatudu ona, ne’ebé ohin mai partilla ba estudante sira atu akompaña no asesu informasaun sira-ne’e, hodi foti desizaun iha futuru,” nia konsidera.
Entretantu, iha ámbitu semináriu ne’e, ONG A-FFOS, konvida oradór prinsipál na’in-haat partilla planu no programa liga deskobrimentu rezultadu survey TATOLI nian.
Oradór dahuluk husi Diretór Diresaun Rejionál Agrikultura, Amaro Efi, ko’alia kona-ba, estratéjia saida de’it mak uza, hodi hasa’e no asegura seguransa ai-han iha Oekusi. Oradór daruak husi Diretór SEFOPE, Mario Muni Salu, ko’alia kona-ba obstaklu saida mak enfrenta menus kampu traballu iha Oekusi liuliu ba foinsa’e sira.
Oradór datoluk mak Diretora Diresaun Rejionál Komérsiu no Indústria, atu ko’alia kona-ba papél negósiu ba empreza ki’ik sira, ba iha kontribuisaun setór ekonomia, no oradór ikusliu mak akademista, João Muni, ko’alia kona-ba perspetiva akadémiku ba iha prosesu dezenvolvimentu.
Notísia relevante: https://tatoli.tl/2017/12/05/negosiu-kiik-mediu-iha-tl-sei-falta-planu/
Entretantu, tuir dadus peskiza husi ONG A-FFOS, liuhusi programa Survey TATOLI, katak atividade komunidade sira iha setór informál nian, tantu iha área urbana no área rurál mak ema fa’an sasan iha kios iha urbana 40%, área rural 42%, fa’an modo ka ai-fuan iha merkadu área urbana 9% iha área rurál 21%, negósiu telefone iha área urbana 11% no área rurál 8%, fa’an ikan iha área urbana 2% área rurál 6% no mós atividade negósiu seluk iha área urbana 12% no área rurál 9%.
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

