DILI, 12 Setembru 2025 (TATOLI) – Supremu Tribunál Federál Brazil liuhosi desizaun juís na’in-haat husi juís na’in-lima, iha loron-kinta, 11 Setembru kondena Eis-prezidente brazileiru, Jair Bolsonaro, ba prizaun tinan 27 no fulan-tolu tanba planu ka tenta halo golpe kontra Estadu.
Bolsonaro hetan akuzasaun hamutuk lima: halo planu ba golpe Estadu, tenta atu halakon estadu direitu demokrátiku ho forsa, partisipa iha organizasaun kriminoza armada, halo vandalizmu agravadu no estraga fatin patrimóniu mundiál sira.
Juís Carmen Lucia ho Cristiano Zanin vota ona hodi kondena nia iha loron-kinta ne’e. Bolsonaro hetan akuzasaun lima: halo planu ba golpe Estadu, tenta atu halakon estadu direitu demokrátiku ho forsa, partisipa iha organizasaun kriminoza armada, halo vandalizmu agravadu no estraga fatin patrimóniu mundiál sira.
Supremu Tribunál Federál loke kazu ne’e iha loron 02 fulan-Setembru, ho desizaun ida ne’ebé ezije maioria hosi painél juis na’in-lima ne’ebé haree kazu ne’e.
Juíz Alexandre de Moraes ho Flavio Dino konsidera Bolsonaro hanesan kulpadu iha loron-tersa, 09 Setembru ba akuzasaun relasionadu sira, enkuantu juís Luiz Fux vota hodi absolve nia iha loron-kuarta, 10 Setembru.
Eis-prezidente ho tinan 70 agora daudaun iha hela prizaun domisiliária, maibé nia bele nafatin halo rekursu ba akordaun ba Supremu Tribunál Federál ho juis na’in-11.
Reuters fó-sai katak, desizaun kondenasaun nian hosi painél ida hosi juis-na’in hosi Supremu Tribunál Brazil nian, ne’ebé mós konkorda ho sentensa, halo Bolsonaro, ho tinan 70, sai hanesan eis-prezidente dahuluk iha istória nasaun nian ne’ebé hetan kondenasaun tanba ataka demokrasia.
“Kazu kriminál ne’e kuaze hanesan enkontru ida entre Brazil ho nia pasadu, nia prezente no nia futuru”, juíza Carmen Lucia hatete antes nia votasaun hodi kondena Bolsonaro, hodi refere ba istória ida ne’ebé nakonu ho golpe militár sira no tentativa sira hodi hamonu demokrasia.
Iha prova barak katak Bolsonaro, ne’ebé daudaun iha prizaun domisiliária, atua ho objetivu atu halakon demokrasia no instituisaun sira.
Kondenasaun ba Bolsonaro, eis-kapitaun ezérsitu nian ne’ebé nunka subar nia admirasaun ba ditadura militár ne’ebé oho ema brazileiru atus-resin entre tinan 1964 no 1985, akontese hafoin kondenasaun legál sira ba líder extrema-direita sira seluk iha tinan ne’e, inklui Marine Le Pen fransés no Rodrigo Duterte filipinu nian.
Ida-ne’e bele halo hirus liután Bolsonaro nia aliadu besik Prezidente norte-amerikanu, Donald Trump, ne’ebé bolu kazu ne’e hanesan “kazamentu ba bruxa” no iha vingansa baku Brazil ho aumentu tarifa sira, sansaun sira hasoru juis prezidente, no revogasaun vistu sira ba maioria hosi juis sira tribunál superiór nian.
Husu kona-ba kondenasaun iha loron-kinta, Trump elojia fali Bolsonaro, hodi konsidera akordaun hanesan “buat aat ida”.
“Ha’u hanoin ida-ne’e ladi’ak tebes ba Brazil,” Trum hateten.
Sekretáriu Estadu Estadu Unidus nian, Marco Rubio, hatete iha X katak tribunál halo desizaun ne’ebé la justu no Estadu Unida sei hatán tuir ba kazamentu ba bruxa sira-ne’e.
Ministériu Negósiu Estranjeiru Brazil nian fó-sai nota ida, ne’ebé konsidera komentáriu Rubio nian hanesan ameasa ida ne’ebé ataka autoridade brazileiru no ignora faktu sira no prova konvinsente sira iha rejistu sira.
Prezidente Luiz Inacio Lula da Silva mós hatete katak nia la tauk sansaun foun sira hosi EUA iha entrevista ida ba kanál TV lokál Band oras balun antes konfirma kondenasaun Bolsonaro nian.
Akordaun la’ós unanimidade, ho juis Luiz Fux iha loron-kuarta ne’ebé hakotu ho nia maluk sira hodi absolve eis-prezidente hosi akuzasaun hotu-hotu no kestiona jurisdizaun tribunál nian.
Votu úniku ne’e bele loke dalan ba dezafiu sira ba desizaun, ne’ebé bele dudu konkluzaun julgamentu nian besik liu ba eleisaun prezidensiál Outubru 2026 nian. Bolsonaro hatete beibeik katak nia sei sai kandidatu iha eleisaun ne’ebá maski hetan bandu atu kandidata-an ba kargu.
Bolsonaro nia advogadu sira hatete iha komunikadu ida katak sentensa ne’e maka’as tebes no sei hatama rekursu sira-ne’ebé apropriadu.
TATOLI
