DILI, 19 Setembru 2025 (TATOLI)–Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) fó sai ninia relatóriu ikus liu, “Salva Vida, Poupa Osan,” ne’ebé destaka dezaselerasaun iha luta hasoru moras la hada’et ka Non-Communicable Diseases (NCD) no dezafiu sira-ne’ebé aumenta ba beibeik iha saúde mentál.
“Relatóriu ne’ebé fó sai iha loron 18 fulan-setembru tinan ne’e, destaka urjénsia husi asaun globál no husu kompromisu polítiku ne’ebé forte liu antes reuniaun ba dala haat,” Diretór Jerál OMS nian, Tedros Adhanom Ghebreyesus, hateten iha nia komunikadu imprensa ne’ebé Agência asesu, ohin.
Investimentu adisionál ida ho $3 ba ema ida kada tinan iha prevensaun no kontrolu ba moras NCD sira bele hamosu benefísiu signifikativu, inklui salva ema millaun 12 nia moris, prevene atake kardíaku no stroke millaun 28, no hamosu benefísiu ekonómiku liu biliaun $1 iha tinan 2030.
Diretór ne’e nota katak moras la hada’et sira no kondisaun saúde mentál sira sai ameasa ba jerasaun sira iha futuru.
“Ami iha ferramenta sira hodi salva moris sira no hamenus sofrimentu. Nasaun sira hanesan Dinamarka, Koreia-Súl, no Maldova hatudu hela lideransa, enkuantu barak seluk monu ba kotuk. Investimentu iha kombate NCD sira hanesan nesesidade urjente ida ba sosiedade sira-ne’ebé prósperu,” nia afirma.
Responsável ne’e relata, dadus OMS nian hatudu maske 82% husi nasaun sira hamenus insidénsia husi moras la hada’et sira entre tinan 2010 no 2019, 60% husi nasaun sira-ne’e hetan dezaselerasaun ida kompara ho dékada anteriór. Nasaun balun haree ona rekuperasaun iha taxa mortalidade.
“Agora daudaun, NCD mak kauza prinsipál ba mate iha mundu tomak, enkuantu ema liu biliaun ida moris ho dezorden mentál sira. Preokupante liután, besik 75% husi mate sira relasionadu ho saúde mentál akontese iha nasaun sira ho rendimentu ki’ik no médiu, ne’ebé hamate maizumenus millaun 32 kada tinan,” nia relata.
Tedros Adhanom Ghebreyesus hateten, solusaun sira atu rezolve problema ida-ne’e asesivel no baratu. Implementasaun pakote intervensaun “Better Buys”, inklui taxa tabaku no alkol, restrisaun ba marketing prejudisiál, kontrolu hipertensaun no triajen ba kankru serviks, bele implementa ho kustu adisionál médiu $3 ba ema ida kada tinan.
Diretór Departamentu Determinante Saúde, Promosaun no Prevensaun OMS, Etienne Krug, nian, relata iha reuniaun nivel aas ba dala haat husi Asembleia Jerál Nasaun Unida nian, polítika ne’ebé sei adapta reprezenta kompromisu foun ida ba nasaun sira hodi aselera atinjimentu husi objetivu sira tinan 2030 nian enkuantu dezenvolve vizaun ida ba prazu naruk.
“Ami hatene saida mak funsiona. Tempu hodi atua mak agora. Governu sira-ne’ebé atua ho desizivu sei salva vida sira no hametin ekonomia sira, enkuantu sira-ne’ebé atraza sei hasoru konsekuénsia sira husi lakon vida sira no kreximentu ne’ebé fraku,” nia esplika.
Líder husu medida konkretu sira husi líder mundiál sira, inklui hametin kuidadu saúde primáriu, impoin impostu sira ba produtu sira-ne’ebé iha risku, proteje labarik sira husi komersializasaun ne’ebé prejudika, habelar asesu ba ai-moruk esensiál sira no hakotu interferénsia indústria nian iha polítika sira saúde nian.
“Ami hein katak Estadu-membru sira ONU nian bele konkorda kona-ba Deklarasaun Polítika ida ne’ebé ambisiozu, bazeia ba direitu umanu, bazeia ba evidénsia no orientadu ba asaun hodi salva vida sira no hadi’a moris di’ak ba jerasaun sira iha future,” nia hateten.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes





