BOBONARU, 11 Fevereiru 2026 (TATOLI) – WaterAid Timor-Leste serbisu hamutuk ho Diresaun Nasionál Reguladora Bee, Sanamentu no Ambiente organiza semináriu durante loron tolu kona-ba Planu Estratéjiku Bee Saneamentu no Ijiene (PE-BESI) no Inspesaun Projetu Haris 2026-2027 iha munisípiu Bobonaru.
Eventu ne’e halo hodi formula estratéjia abranjente ba setór Água, Saneamentu, no Ijiene (BESI) nu’udar matadalan ba dezenvolvimentu iha tinan lima oin mai.
Diretór WaterAid Timor-Leste, Justino da Silva, afirma katak semináriu ne’e nu’udar akompañamentu ba enkontru antes ne’ebé foka liu ba reforsa sistema avaliasaun setór bee no saneamentu iha nivel munisípiu.
Nia lembra katak iha enkontru dahuluk diskute ona kona-ba aspetu koordenasaun, planeamentu, polítika no estratéjia sira, monitorizasaun no avaliasaun, arranju institusionál sira, mudansa klimátika, no Igualdade Jéneru no Inkluzaun Sosiál (GSSI).
Notísia relevante: HAK organiza sorumutu ba esforsu integrada BESI iha Bobonaro
“Ohin ne’e momentu ida para ita bele lori filafali rezultadu avaliasaun sira ba formulasaun Planu Estratéjiku Bee, Sanemanentu no Ijiene munisípiu nian. Iha diskusaun ita framing ita-nia hanoin tenke dentru iha planeamentu ida-ne’e para buat ne’ebé halo labele sees husi prioridade ne’ebé eziste ona”, nia hateten iha intervensaun ba atividade ne’ebé hala’o iha salaun Maria Tapó.
Tuir nia, rezultadu análize risku no mapeamentu ne’ebé hala’o ho parseiru PARTISIPA presiza elabora kompriensivu iha dokumentu ordenamentu sidade hodi sai hanesan matadalan integradu ba implementasaun programa bee no saneamentu.
Nia subliña katak planeamentu hanesan ne’e tenke inklui asesu bazeia ba bee-moos no saneamentu ba komunidade, instalasaun sira iha eskola no sentru saúde sira, no mós resposta sira ba mudansa klimátika no prinsípiu sira inkluzaun sosiál nian.
“Planu sira ne’e hotu tenke aliña ho Planu Dezenvolvimentu Munisipál no Planu Investimentu Munisípiu nian, ne’ebé halo parte mós iha Planu Dezenvolvimentu Nasionál nian”, nia hateten.
Semedo Laco Costa, Sekretariu Autoridade Planeamentu Dezenvolvimentu Integradu Munisípiu Bobonaru, afirma katak planu estratéjiku BESI ne’e importante no bele armoniza planu Dezenvolvimentu Munisipál no Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál.
Tanba liuhusi planu ne’e mak ba oin bele rezolve problema bee no saneamentu, ne’ebé durante tinan barak ona munisípiu Bobonaru ho apoiu oioin ne’ebé fornese husi Governu no parseiru dezenvolvimentu sira, maibé to’o agora aldeia balun nafatin hasoru dezafiu atu asesu ba bee-moos.
“Husi aldeia 193 iha Bobonaru, 153 maka asesu ona ba bee-moos, maibé aldeia 18 mak seiduak asesu bee-moos ne’ebé adekuadu”, nia informa.
Semedo Laco salienta katak kondisaun jeográfika, liuliu iha área foho ne’ebé bee-matan limitadu, sai hanesan obstákulu boot atu fornese servisu bee-moos.
Iha Planu Estratéjiku Sidade 2025–2030, Governu iha alvu atu hasa’e dezenvolvimentu sistema fornesimentu bee ba aldeia sira ne’ebé la hetan atendimentu, hametin kapasidade Grupu Jestaun Fasilidade (GMF), no fornese bee-moos ba eskola, instalasaun saúde, no fatin públiku sira.
Aleinde ida-ne’e, esforsu sira atu konserva bee-matan sira liuhusi kuda ai-horis no jestaun área kaptasaun bee nian mós planeia hanesan medida antisipatória sira hasoru impaktu sira husi mudansa klimátika.
Semedo hein katak semináriu ne’e sei prodús dokumentu estratéjiku ida ne’ebé bele sai hanesan matadalan ba SMASA (Ajénsia Bee, Saneamentu, no Ambiente Sidade nian) hodi dezenvolve Planu Asaun Anuál sira bazeia ba orsamentu nasionál no apoiu husi parseiru dezenvolvimentu sira.
“Liuhusi diskusaun ne’e, ami hakarak halibur ideia no dadus ne’ebé forte nune’e planu sira ne’ebé ami dezenvolve atende duni ba nesesidade komunidade nian no atinje alvu sira ne’ebé estabelese ona”, nia hateten.
Notísia relevante: 2024, BTL, E.P Bobonaro rekolla reseita rihun $60,88 ba kofre Estadu
Jornalista: Sergio da Cruz
Editora: Maria Auxiliadora





