DILI, 11 Fevereiru 2026 (TATOLI)–Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili (TJPID), Kuarta ne’e, halo julgamentu ba kazu omesidiu niglijente ne’ebé halakon Helena Ximenes nia vida iha tinan 2022.
Iha loron no data la apuradu entre tinan 2021-2023, arguidu DIBS hanesan na’in ba empreza no klínika Moris Foun importa medikamentu mai Timor-Leste liuhusi fronteira Batugade no balun liuhusi tasi, ho ró-ahi no deskarga iha Portu Dili.
Iha Importasaun ne’e, arguidu DIBS, préviamente, la husu lisensa ba Ministériu Saúde liuhusi Diresaun Lisensiamentu parte Departamentu Jestaun Autorizasaun Introdusaun Merkadoria ba Ai-moruk hamutuk 150 item, formalina jerigen 4 ho kuantidade kada jerigen litru 25. Arguidu DIBS troka tiha nia label no tau fali label Aquadeste iha jerigen nia lolon no sikat hamutuk ho medikamentu sira seluk.
Ho intensaun atu desvia husi funsionáriu Alfándega labele detekta no hanoin katak ne’e bee hemu tanba formalina nia koor mós mutin hanesan bee Aqua.
Kuandu to’o iha klínika Moris Foun, arguidu DIBS, JP no HdC enxe full tiha jerigen ne’e ba botil bee hemu marka Aqua boot 600ml no taka fali label formalina hodi fa’an ho folin $6.
Iha loron 02 Setembru 2025, arguida RdSG ba sosa formalina iha klínika Moris Foun, na’in mak arguidu DIBS, ne’ebé fa’an husi arguidu HdC no JP hanesan responsável téknika ba klínika Moris Foun.
Notísia relevante : Tribunál halo rejulgamentu ba kazu omisídiu neglijente ne’ebé halakon Zizelma nia vida
Depois formalina ne’e entrega ba arguida HG no entrega tutan ba arguidu EdCF no LBF hodi sona ba matebian Rosalina Cecilia nia isin mate, ne’ebé arguidu sira rai hela iha meza okos.
Iha loron 03 Setembru 2022, vítima Helena Ximenes hemu formalina refere kuandu nia hamrook tanba hanoin katak ne’e bee hemu ho marga Aqua, halo vítima nia kakorok no laran manas, nune’e família sira transporta ba Hospital Nacional Guido Valadares no ikus mai halo tratamentu iha sala Emerjénsií, maibé labele salva vitima nia vida no mate iha oras tuku 01:00 madrugada, loron 04 Setembru 2022.
Arguida RdSG ho HG, EdF no LBF hanesan médiku, nune’e sira iha koñesimentu kona-ba prosedimentu atu hetan, utiliza no guarda ai-moruk formalina, maibé sira ignora tiha prosedimentu sira ne’e hodi kauza vítima Helena Ximenes lakon vida.
Iha loron no fulan la apuradu entre tinan 2022-2023, arguidu DIBS fa’an medikamentu ba públiku hamutuk 679 iha ninia klínika Moris Foun no konforme rezultadu inspensaun konjunta husi Polísia Sientífika Investigasaun Kriminál (PSIK) no funsionáriu Ministériu Saúde, detekta katak arguidu DIBS importa medikamentu mai Timor-Leste sein lisensa husi Ministériu Saúde, Departamentu Gestaun Autorizasaun Introdusaun Merkadoria, nune’e arguidu DIBS la selu taxa ho montante $67.000 ba Estadu Timor-Leste.
Iha tinan 2022, arguidu DIBS hatama lista medikamentu seluk ba Ministériu Saúde hodi husu lisensiamentu, maibé arguidu importa fali medikamentu seluk no la tuir lista item ne’ebé aprovadu ona, nune’e arguidu DIBS prodús fali dokumentu seluk no falsifika hodi entrega ba Alfándega iha Portu Dili.
Tanba ne’e, arguidu DIBS, JP, HdC konstitui nu’udar ko-autór materiál ba konkursu krime ho forma konsumadu ba krime kontrabandu, deskamiñu, importasaun no exportasaun ilísitu ba bens no merkadoria fraude fízika falsifikasaun dokumentu ou notasaun téknika falsifikasaun agravadu no kontratasaun tuir artigu 316⁰, 317⁰, 315⁰, 314⁰, 313⁰, 312⁰ no 310⁰ tuir prosesu Kódigu Penál.
Arguidu, DIBS, JP, HdC konstitui nu’udar ko-autor material ba konkursu krime ho forma konsumadu ba krime ho forma konsumadu ba krime produtu adekuadu ou deteriorada no mós omesidiu neglijente tuir artigu 214⁰ no 140 hosi Kódigu Penál.
Hatan ba kazu ne’e, arguidu na’in-rua husi klínika Moris Foun hili direitu nonok.
Iha sala julgamentu laran, hodi hatan ba faktu sira husi Ministeriu Públiku, arguida HG deklara ba Tribunál katak nia inan Rosalina dos Santos hakotu iiis iha sira-nia uma Bekora iha loron 10 Setembru 2024, nune’e Arguida RdSG ho inisiativa rasik bá sosa ai moruk formalina iha Klínika Moris Foun Kolmera atu sona ba matebian a molok lori bá haloot iha Baguia, Baukau.
Nune’e, hafoin hola tiha formalina ne’e, momentu arguidu RdS entrega direta ba arguida HG iha momentu ne’ebá kedan arguida entrega ba nia katuas oan atu sona ba matebian nia isin mate.
Arguida dehan, hafoin nia entrega formalin ba nia katuas oan hodi sona mabian Rosalina nia isin mate, arguida la sai mai li’ur hodi kompromenta sira, ne’ebé la hatene formalina rai iha ne’ebá.
Arguida HG hateten ba Tribunál katak bainhira sira lori sai nia inan bá haloot iha Baguia mak foin rona katak nia tia Helena mate iha dadeer madrugada tanba formalina ne’ebé arguidu sira rai besik iha matebian nia meza okos, fatin ne’ebé hatuur matebian nia isin mate ba.
Arguida HG deklara, matebian momentu ne’ebá mós partisipa iha funebre nia bin Rosalina iha uma Bekora.
Arguida dehan, momentu ne’ebá nia haree matebian Helena iha isin di’ak no saudável, nune’e nia hanoin mós di’ak, la moras buat ida. Maibé hafoin sira lori nia bin Rosalina ba haloot iha Baukau la kleur de’it sira simu informasaun katak Helena mós mate ona tanba konsumu formalina ne’ebé sira tau hela meza okos, fatin ne’ebé hatuur matebian Rosalina nia isin mate ba.
Tuir Arguida, durante ne’e nia nu’udar médiku ne’ebé serbisu iha Sentru Saúde Baguia, nia hatene katak formalin ne’e uza atu sona ema mate, tenke ema médiku mak sona, maibé momentu ne’ebé arguida sira mak husu arguidu LB no LdCF tanba momentu ne’e sira na’in-rua nu’udar mane foun.
Nia dehan, formalin ne’e iha perigu, kuandu hemu barak liu bele kauza moras seluk no bele mate no iha kazu ida-ne’e Helena mate,tanba nia hemu barak liu. Tanba durante ne’e Helena laiha moras.
Nune’e mós, arguidu LB hateten ba Tribunál katak bainhira arguida RG mak hola hodi entrega ba HG no EG fó sira na’in-rua arguidu LdCF atu sona ba matebian Rosalina nia isin mate.
Nia dehan, momentu ne’e la’ós nia mak sona maibé nia akompaña de’it no arguidu LdCF mak sona.
Momentu atu sona formalina ne’e sira tau tiha iha bee hemu marka Aqua 50 sentavus nian tanba nia iis maka’as loos. To’o formalina ne’e laku nia la han iha mate uma tanba oin halai.
Nia dehan, hafoin sira sona tiha formalina ne’e ba matebian Rosalina nia isin mate sira atu tau iha kuartu laran maibé labele, tanba ne’e iis maka’as bele fó impaktu ba ema ne’ebé besik kuartu ne’e, entaun sira na’in-rua arguidu LdCF deside tau iha matebian nia meza okos, fatin ne’ebé hatuur matebian Rosalina nia isin mate ba.
Nia dehan, nia mós hafodak katak matebian Helena foti formalina ne’ebé sira rai iha nia bin nia meza okos hodi hemu to’o rezulta hakotu iiis.
Argudu mós dehan ba Tribunál katak momentu sira atu ba rai formalina iha meza okos, sira la fó hatene ba matebian Rosalina nia oan katak formalina ne’e ami tau iha ne’ebá.
Nia esplika, formalina ne’e tuir loloos tenke prezerva iha fatin seguru, liliu lori fali ba ospitál bainhira sona hotu ona mate isin.
Hafoin Tribunál rona tiha depoimentu husi Arguidu nian Tribunál, deside suspende julgamentu ne’e hodi kontinua rona arguidu sira seluk.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina
