DILI, 27 Fevereiru 2026 (TATOLI)—Autoridade Munisípiu Dili (AMD) liuhusi Jestaun Guarda Munisipál, Sesta ne’e, bainhira atu halo despeju administrativu ba uma-kain tolu ne’ebé okupa areadór Eskola Ensinu Bázika Bemori, mosu dezentendimentu ho ekipa husi Diresaun Nasionál Servisu Investigasaun Kriminál (DNSIK) iha Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL).
Dezentendimentu ne’e mosu iha tuku 13:00 bainhira ekipa DNSIK marka prezensa iha areadór eskola hodi lori Xefe Departamentu Jestaun Guarda Munisípiu Dili, Joaquim Alves Bragança ba edifísiu DNSIK Komandu Jerál PNTL Kaikoli hodi submete ba identifikasaun.
Prezensa DNSIK atu ezekuta orden husi Komandu PNTL Munisípiu Dili tanba okupante areadór eskola hato’o keixa katak AMD bainhira atu halo despeju administrativu laiha baze legál, notifikasaun no karta ruma hodi justifika maibé uza poder no obriga okupante sira hamamuk fatin.
Tanba ne’e, ekipa DNSIK husu ba Xefe Departementu Joaquim Alves atu ba halo justifikasaun maibé iha momentu ne’ebá nia la koopera hodi hamosu dezentendimentu.
Ho nune’e, Xefe Departamentu Jestaun Merkadu no Guarda Munisípiu Dili ne’e kontaktu kedas Prezidente Autoridade Munisípiu (PAM) Dili, Francisco dos Santos no la kleur de’it PAM Dili marka kedan prezensa iha lokál no halo kedas intervensaun ba dezentendimentu referida, enkuantu husi parte DNSIK aprezenta orientasaun husi Komandu Munisípiu Dili.
Notísia relevante : Uma-kain 72 okupa areadór eskola iha munisípiu Dili
Okupante sira konsidera asaun despeju administrativu ne’e hanesan forsada husi ekipa Jestaun Guarda Munisípiu Dili.
Ekipa DNSIK iha momentu ne’ebá esklarese katak sira-nia prezensa iha areadór eskola la’ós atu halo impedimentu ba atividade.
“Ohin ami la’ós mai atu kaer ne’e lae, maibé ami mai bolu Xefe Departementu,” Diretór Nasionál Servisu Investigasaun Kriminál, Inspetór Xefe Ivo Diamantino Magno, esplika ba PAM Dili iha resintu Eskola Ensinu Báziku Bemori.
Nia dehan, PAM DILI bele akompaña Xefe Departamentu Joaquim Alves bá Komandu Jerál PNTL.
“Agora ita-boot sira koopera ita bá nu’udar sidadaun, buat hotu la’o tuir nia dalan, tanba ami la mai rezolve iha ne’e, ami bá rezolve no justifikasaun iha kantor,” Inspetór Xefe Ivo Diamantino Magno, hato’o.
Iha sorin seluk, PAM Dili, Francisco dos Santos, konsidera ekipa DNSIK nia prezensa atu baralla atividade iha terrenu.
“Ita-boot sira mai atu kria fali situasaun, ha’u mai ezekuta ha’u-nia serbisu, iha situasaun sira hanesan ne’e ita-boot sira mai ho profesionál, no mai derrepente hanesan ne’e mídia sira mós mai buat ne’e sai tiha barullu. Agora, se mai hanesan horisehik ida mai bolu nia de’it ne’e labuat, ida-ne’e kumpri lei, mais mai situasaun sira hanesan mai kria fali situasaun nia halo hela serbisu, tanba tempu de’it, tempu ne’e mak la pas duni,” PAM Dili hatán ba ekipa DNSIK.
Francisco dos Santos defende Guarda Munisípiu Dili nia asaun nu’udar Autoridade la’ós krime ida tanba Seguransa no AMD serbisu hamutuk.
Ezekuta orientasaun
Nune’e mós, Xefe Departamentu Guarda Munisípiu Díli, Joaquim Alves Bragança, hateten, PAM Dili nia orientasaun tenke ezekuta.
“Fatin ne’e komún ba ita-nia oan no bei-oan sira atu utiliza, iha ne’e ida ka rua mak interven ne’e sim, nia hela iha ne’e mais agora ha’u haree hanesan nia lori fali husi Ministériu Públiku (MP) mai para atu kaptura fali ha’u, hanesan Xefe Tékniku, ha’u la simu,” Joaquim Alves, katak.
Xefe Departementu ne’e argumenta, nia serbisu ne’e bazeia ba lei, ne’ebé Diretór Edukasaun hato’o ba PAM Dili no hatun orientasaun ba nia ho ekipa hodi ezekuta.
“Hakarak ka lakohi areadores Eskola Bemori tenke moos para ema atu halo ema-nia atividade. Ein termu sira krítika oinsá ha’u ezekuta nafatin, tanba ida-ne’e mak ohin kaptura ha’u, mai ho Primeiru Komandante Sabino Barreto mais ha’u dehan lae, no ha’u husu mandadu kapturasaun husi Ministériu Públiku ka husi PNSIK ha’u prontu ba koopera to’o ha’u pasa ba ha’u-nia superiór,” Joaquim katak.
Joaquim mós hetan orientasaun PAM Dili hodi la tuir ekipa DNSIK “ita-boot la bá, se bá ha’u mak bá.”
Areadór Eskola Bemori iha uma-kain neen, maibé uma-kain tolu hasai uluk ona iha fulan kotuk.
Antes ne’e AMD fó sai ona avizu atu okupante sira bele prepara no hamamuk fatin, nune’e ohin ezekuta.
“Sé sira hakarak dezenvolvimentu dehan uza surat Japaun ka Portugal ba hato’o iha Tribunál. Tanba ita moris iha lei nia okos, demokrasia ne’e depois mak prosesu ita la’o, rai ne’e Estadu tanba ha’u hamutuk Diretór Terra no Propriedade no Edukasaun ba iha Defensór Públiku ne’ebá ko’alia rai ne’e Estadu nian,” Xefe Departamentu, esplika.
Hafoin PAM Dili, Francisco dos Santos halo tiha diskusaun ho DNSIK, parte rua konkorda malu atu PAM Dili akompaña nia Xefe Departamentu bá halo identifikasaun iha edifísiu Kaikoli.
Okupante ezije baze legál
Okupante areadór Eskola Ensinu Báziku Bemori, Luzinho da Costa, hateten, tuir loloos notifikasaun ne’e tun tenke iha despaixu, maibé ekipa mai despaixu laiha.
“Ami husu kona-ba despaisu ba despeju ne’e sira dehan laiha, ami ezekuta orden de’it, lori Prezidente Autoridade nia naran no piór liután lori Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão nia naran, entaun Governu no Estadu ukun ema la’ós lori Primeiru-Ministru nia naran,” nia dehan.
Nia konsidera, ekipa DNSIK nia knaar ezekuta mandadu judisiál.
“Tanba ne’e mak ba ema vulneravel mak la lori ba prosesu mais ami hatene prosesu ami sei lori prosesu ne’e to’o Tribunál, kona-ba dezenvolvimentu ami koopera la’ós la koopera maibé Leí númeru 8/2017 ami-nia direitu ne’e tenke ko’alia lai,” nia katak.
Okupante ne’e haktuir, sira hato’o keixa ba DNSIK tanba konsidera Xefe Departementu halo abuzu poder.
“Prosesu rua mak ita inputa ba kargu xefia husi Autoridade Munisípiu Dili inklui Prezidente Autoridade mós tanba sira hala’o ezekusaun serbisu ne’e laiha despaisu, sira mai ho notifikasaun de’it,” nia tenik.
Luzinho da Costa dehan, notifikasaun ne’e la tuir lei tanba uma-kain rua hela desde tinan 1982, enkuantu uma kain tolu selu hela desde tinan 1999.
“Ko’alia kona-ba domíniu públiku Estadu tenke priense prosesu normál, so Diresaun Nasionál Terra no Propriedade mak sertifika katak rai ne’e domíniu Estadu entrega ona ba parte Edukasaun Munisípiu Díli maibé Terras rasik laiha koñesimentu,” Luzinho hateten.
Maske nune’e sira tenta nafatin maibé laiha solusaun tanba ne’e mak sira lori ba prosesu kazu sivíl.
“Prosesu ne’e la’o hela foin lalais loron 16 Fevereiru parte Defensor Públiku haruka karta ba iha PAM Dili maibé nia la marka prezensa, iha ne’ebá Diretor Edukasaun Díli, Xefe Departamentu Guarda Munisípiu Dili ho Diretór Terras Munisípiu Díli mak prezensa, entaun iha mediasaun ne’e tuir númeru. PA: 29938/sivíl/DPDIL/26 laiha solusaun signifika katak prosesu ne’e ba Tribunál,” Luzinho haktuir.
Nia konsidera, Tribunál mak deside katak afavór bá sé no direitu ba rekerente ne’e iha ka lae tanba tuir lei.
“Tanba liga ba alargamentu Eskola hakarak ka lakohi parte Edukasaun tenke prevee orsamentu, maibé Diretór Edukasaun hateten katak ita-boot sai de’it laiha orsamentu ida,” Luzinho hatutan.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina
