DILI, 15 Marsu 2026 (TATOLI) – Prosesu ne’e moruk, rezultadu ne’e midar. Ne’e, filozofia ida-ne’ebé refleta mós ba esperiénsia moris foinsa’e timoroan ida. Lospalos-oan ida. Katak, uluk fa’an modo tama sai bairru, suku no aldeia iha munisípiu. Agora, iha loja rasik, ofisina no dealer karreta.
Rezultadu husi prosesu ida-ne’e, alende kria oportunidade ba aan maibé mós ba família, inklui kria empregu ba ema seluk. Ne’e mak esperiénsia moris no susesu “Laika Metan”, foinsa’e Lospalos-oan ida, ho idade-21.
“Laika” iha Lian Fataluku “Maun” kompromete envolve aan iha atividade emprendedorizmu no prontu atu kompete iha vida negósiu. Fiar iha nia matenek. Fiar iha nia kapasidade no fiar iha nia esperiénsia.
Kronolojia, Frederico Fernandes, Na’in ba Laika Metan Shop, haktuir katak nia hahú loke negósiu iha tinan-2020 ho atividade simples ida mak hadi’a (service) telefone ho maneira online iha Taibesi. Tempu la’o, agora nia loke fali loja fa’an telefone ho marka Iphone ho nia sukursál haat, ofisina rua no dealer karreta ida.
“Antes, ha’u loke negósiu ne’e ema barak mak hamnasa ha’u no lafiar ha’u ka sei konfuzaun katak ha’u osan laiha, no laiha kapasidade atu loke negósiu. Maibé ida ne’e lasai obstákulu ida ba ha’u atu kontinua hakat ba oin hodi hatudu katak joven ida ne’ebé uluk lavale ba ema ida maibé agora vale ba ema hotu,” Laika Metan ko’alia ho hamnasa-midar ba Ajénsia TATOLI, iha nia loja iha Farol, Sábadu ne’e (14/03).
Tuir nia, aprende halo negósiu ka fa’an sasan ne’e bainhira sei eskola iha Pré-Sekundária iha nia moris fatin Lospalos, Munisípiu Lautein, ho hahú fa’an modo. Bainhira sai eskola, tula modo iha motor no lori ba fa’an tama sai suku no aldeia. Maibé, momentu ne’ebá seidauk iha mehi kona-ba emprendedorizmu.
Aleinde negósiu, “Laika Metan” mós envolve aan iha mundu futebolizmu iha idade-12 iha klubu (KOICA) ne’ebé lidera husi Mr.King, maibé nia sente seidauk maduru nune’e nia deside fila fali ba treinu iha Lospalos no iha tinan-2015 nia hetan dezastre entaun nia la kontinua iha atividade futeból.
“Bainhira iha klase 12° (SMA klas 2) ha’u transfere fali mai eskola 12 de Novembru Bekora hodi kontinua ha’u-nia estudu iha ne’e no konsege kontinua envolve fali iha futeból maibé la’ós ona iha KOICA entaun iha fali FFTL no mellora to’o 2019 ha’u kontinua eskola iha UNTL, Departamentu Enfermajen”, nia relata.
Nune’e, nia dehan, iha tinan-2020 nia deside sai hodi kontinua fali esperiénsia foun maka loke negósiu hadi’a (service) telefone, maibé iha momentu ne’ebá iha hela situasaun Covid-19 entaun nia kontinua liuhusi online, no iha tinan-2023 nia hahú loke loja iha Taibessi ho fundu $700 to’o kontinua loke tan sukursál iha fatin seluk to’o agora.
“Nune’e husi ida-ne’e ha’u aprende katak hakarak envolve-an iha mundu emprezáriu tenke hatene jestaun, tanba ba ha’u fundu la importante maibé oinsá mak ita hatene jere fundu ne’ebé iha no seluktan mak tenke fuan boot, pasiénsia tanba negósiu ne’e kompetitivu”, nia afirma.
Aleinde ne’e, tuir nia, tenke iha estratéjia atu atrai kliente sira ne’e lori ho hamnasa, tenke atende ho ita-nia komunikasaun ne’ebé di’ak, maibé importante tenke garante sasan ne’ebé ita fa’an iha kualidade di’ak atu kustumer (konsumidór) sira bele kontinua tau konfiansa ba ita, tanba di’ak ida husi sira-nia informasaun mós bele ajuda dada kliente atu hakbesik ba ita-nia fatin.
Satán ita hamnasa ba kliente ne’e tenke ho oin-midar, hanesan masin-midar ne’ebé nafatin falun de’it iha plástiku laran nehek sei la ba besik, maibé bainhira masin-midar ne’e fakar ona ba rai nehek barak mak gosta mai hobur.
“Eskola kontinua loke negósiu, maske dalaruma sente kolen, difisil no laiha esperiénsia ba hadi’a telefone, tanba ha’u eskola iha área saúde loke negósiu ekonomia no mekániku, entaun dalaruma ha’u hadi’a telefone sirkuitu soke ha’u monu ba rai maibé ida-ne’e mak ha’u-nia hakarak atu aprende, entaun ha’u mós koko aprende prátika husi kolega sira seluk no haree iha youtube, aumenta koñesimentu to’o ohin loron no kontinua hanorin fali saida mak ha’u aprende ba kolega sira seluk,” nia haktuir.
Entaun nia dehan atividade dahuluk ne’ebé nia halo maka troka uluk LCD ba telefone, materiál sira ne’e mós nia seidauk halo rezerva stoke, entaun bainhira costumer sira mai sasan laiha, entaun nia foti fali iha kolega ka loja seluk bia sasan (langanan).
Hala’o ho fuan
Nia reforsa osan hirak ne’e nia rai hamutuk neneik-neneik nia hahú fa’an ona telefone Iphone unit lima (stock ready), to’o fali agora, tanba atu fa’an telefone marka Iphone ne’e presiza fundus ida-ne’ebé maka boot. Produtu hirak ne’ebé nia fa’an importa husi Surabaya no kada produtu tenke selu taxa ba Estadu 5%, fatin hirak ne’ebé nia aluga ne’e selu hahú husi $200 ba leten, no rendimentu ne’ebé nia hetan tuun-sa’e, kona-ba montante ne’e segredu tanba ninia kompetitór barak iha área emprezariál.
“Tanba ha’u fiar ho ha’u-nia moto katak bainhira hala’o ho fuan rezultadu mós sei mai ho fuan,” nia hateten.
Nune’e nia iha esperansa katak maske nia hanesan joven ne’ebé foin mak envolve-an iha mundu emprendedorizmu, maibé nia lata’uk no hakfodak ho emprezáriu sira seluk, tanba mundu emprezariál ne’e kompetitivu no ita mós tenke iha mentalidade ne’ebé forte, enkuantu fuan fraku ita bele monu, entaun ita mós tenke hatudu katak timoroan mós iha poténsia atu kompete, kompete la’ós signifika atu hamonu malu, maibé oinsá atu mantein no hakat ba oin la’ós hakiduk ba kotuk.
Labele lakon esperansa
Tanba ne’e, Lospalos-oan ne’e husu ba joven sira seluk labele lakon esperansa no esforsu atu realiza mehi ne’ebé iha, tanba dalaruma mehi sein esforsu sei labele transforma ita-nia moris no mehi ne’ebé ita planu hela. Aleinde nia mós prontu atu kompete iha merkadu rejionál ho kapasidade ne’ebé nia iha, tanba nia mós sei kontinua duni tuir nia mehi atu konstrui klínika privadu iha Lospalos.
“Tanba negósiu ne’e ninia benefísiu ne’e boot tebes se bainhira ita iha jestaun ne’ebé di’ak hanesan husi iha-nia negósiu ne’e ha’u konsege selu ha’u-nia eskola to’o lisensiadu iha 2025, agora kontinua foti mestradu iha Institutu Siénsia Kristál (ISC) iha área ekonomia, konstrui uma no loja iha Lospalos, fó eskola ba alin no família hamutuk na’in-11, sosa veíkulu privadu, apoiu kolega na’in-haat ba servisu iha Portugál no loke kampu traballu ba joven timoroan na’in-40 ne’ebé daudaun ne’e servisu iha loja”, nia informa.
Entretantu traballadór hirak ne’e barak liu mak estudante no kona-ba konsumu durante iha servisu fatin nia rasik mak responsabiliza, signifika traballadór sira hein servisu de’it hodi simu sira-nia saláriu kada fulan hahú husi $200 to’o $400.
Jornalista: Alexandra da Costa
Editór: Rafael Ximenes Belo
