DILI, 22 Marsu 2026 (TATOLI)—Husi fitun ua’in-ua’in be tara-an hafutar lalehan, fitun boot ida mak sei lakan liu fitun sira seluk. Husi fitun sira be túr hale’u hamaluk “fulan” iha tempu kalan, só iha fitun boot ida-de’it monu husi lalehan tula-an iha feto potensiál ida-nia kabaas leten.
Feto, tuir tradisaun beiala sira-nian, idéntika ho serbisu iha uma (dapur laran de’it). Hakat badak. Hanoin kloot. Maibé, ne’e só uluk, agora ne’e araska. Tempu ona, feto hakat sai husi uma hodi bele sai “fitun” ba ema seluk—tempu emansipasaun ne’ebé lori feto bele halo mudansa no determina rai ida-nia futuru.

Hanesan mane, feto oras ne’e domina ona área oioin, hahú hosi edukasaun, saúde, seguransa to’o lideransa globál. Entre área hirak-ne’e, la sees husi feto ida-ne’e nia envolvimentu iha lideransa. Nia mak na’in ba espresaun kalma no intonasaun esperta ne’ebé ho naran kompletu Natércia Eufrásia Soares Martins ne’e.
Nia viajen naruk ona iha nia karreira. Viajen naruk ida-ne’e la’ós de’it lori atuál Diretora Ezekutiva Migrasaun ne’e hakat liu barreira sira maibé lori nia atinje prémiu prestijiada. Sábadu horisehik (21/03), loron ida be sai sasin ida nonook ba ninia esforsu tomak durante tinan naruk. Nia promovida. Governu tula fitun ida ba Natércia nia kabaas leten nu’udár feto PNTL dahuluk ne’ebé simu “fitun” iha ninia karreira. Parabéns. Simu fitun, signifika simu dezafiu. Hetok fitun tula-an iha kabaas leten, responsabilidade hetok aas.
“Ha’u-nia laran nakonu ho agradese. Ha’u hakarak hato’o obrigada barak ba ha’u-nia maluk sira, família no kolega sira iha fatin ne’ebé de’it, nune’e mós iha Facebook, tanba hato’o ona mensajen parabéns no apoiu iha okaziaun espesiál ida-ne’e—impozisaun diviza ba ha’u no ha’u-nia kolega hotu iha Dili,” Natércia hateten.
Ba laran di’ak, fiar, liafuan korajen, motivasaun, domin, orasaun no mós prezensa (maski dook malu), nu’udár valór rohan laek ba Natércia ne’ebé babain bolu Kiki ne’e. Ba nia, momentu ida-ne’e sai liután espesiál tanba bele fahe hamutuk ho belun-doben sira.
“Maromak fó bensaun ba imi hotu, espíritu eroi, mártir sira no forsa natureza sei hafalun ita hotu atu ita bele hamutuk kontinua akompaña, fó-hanoin atubele ezerse funsaun ho responsabilidade, disiplina tuir diviza ne’ebé simu nune’e bele selebra susesu barak tan ba ita-nia ema no rai-lulik RDTL. Obrigadu barak,” nia espresa.
Natércia, antes sai polísia, nia nu’udár asistente língua ba polling staff United Nations Mission in East Timor (UNAMET) iha Ermera, tinan 1999. Karreira kontinua dinámika. Hafoin ne’e, nia sai fali staff administrasaun ba tradutora ninian iha Ermera.
Sente iha ona bagajen esperiénsia, nia lakohi túr hakmatek iha nia fatin. Nia hahú aplika fali vaga iha instituisaun Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) atu sai membru seguransa interna. Tanba iha kapasidade responde matéria teste nian iha vaga PNTL, nia selesionada sai membru PNTL iha 2001.
Idade bele ki’ik no esperiénsia foin natoon maibé la limita komandu sira-nia desizaun ba ninia dezempeña no nia kbiit. Nia hetan fiar sai Komandante Eskuadra Postu Administrativu Hatulia, Ermera, hahú husi Juñu to’o Setembru 2001 ho otas okir. Husi Hatulia, kontinua bá kaer kargu ne’ebé hanesan iha Postu Administrativu Railaku, Ermera, husi Setembru-Janeiru 2002.
Prestasaun sa’e bá beibeik hanesan gráfika be sa’e iha injuring time. Husi Railaku, Kiki hetan tan fiar husi Komandu PNTL nu’udár instrutora treinamentu iha Sentru Formasaun Akademia Polísia Komoro, husi Janeiru-Fevereiru 2003.
La to’o ne’e de’it. Husi esperiénsia ne’ebé nia iha, lori nia hulan responsabilidade todan ida tan. Nia tenke kumpri orientasaun Komandu PNTL hodi sai Komandante PNTL Munisípiu Likisá iha tinan 2008 liubá.
Bele dehan ninia kapasidade inkestionavel. Tanba ne’e, husi Likisá nia hetan hikas fiar husi instituisaun sai Komandante Polísia Munisípiu Dili iha 2022 liubá. Liu de’it tinan ida, nia nomeada sai fali Diretora Ezekutiva Migrasaun husi 2023 to’o ohin loron ho diviza Komisária Asistente aliás fitun ida.
Biodata
- Naran: Natércia Eufrásia Soares Martins
- Data moris: Ermera, 13 Maiu 1980
- Oan husi: Alexandre Martins no Lúcia Soares.
Edukasaun formál
- Ensinu primária: Eskola Primária Públika Ermera, 1987-1993,
- Ensinu pre-sekundáriu: Eskola Pre-Sekundária Ermera, 1993-1996.
- Ensinu sekundáriu: Eskola Sekundária Katólika Canossa Ossú, Vikeke, 1996-1997, depoiz muda fali mai Dili kontinua iha Eskola Sekundária Dharma Bhakti Dili, 1998-1999.
- Ensinu superior: Universidade da Paz (UNPAZ) Dili, 2007-2011.
Edukasaun naun formál
- Tuir kursu akademia polísia iha nasaun oioin hanesan Darwin, Austrália, Malázia, entre 2010 no 2011
- Tuir formasaun polísial iha Sentru Formasaun Polísia iha Komoro, entre 2001-2010.
Jornalista: Natalino Costa
Editór: Xisto Freitas da Piedade




