iklan

EKONOMIA, BAUKAU, HEADLINE

Autoridade lokál prontu apoiu podér lokál no desentralizasaun administrativa iha Baukau

Autoridade lokál prontu apoiu podér lokál no desentralizasaun administrativa iha Baukau

Prezidente Autoridade Munisipál (PAM) Baukau, Veneranda Lemos, aprezenta serbisu administrasaun ligadu ho implementasaun podér lokál iha Sentru Konvensaun Baukau (CCB-sigla portugeza) Vila Antiga, Tersa (17/03/2026). Imajen TATOLI/Natalino Belo

BAUKAU, 17 Marsu 2026 (TATOLI)—Autoridade lokál kompromete sei apoia polítika Governu sentrál kona-ba implementasaun podér lokál no desentralizasaun administrativa iha Baukau.

Prezidente Autoridade Munisipál Baukau, Veneranda Eurico Lemos Martins, esplika Munisípiu Baukau sempre preparadu atu tanba munisípiu ne’e iha poténsia rekursu umanu no naturál no serbisu administrasaun ne’ebé bele kontribui reseita ba kofre Estadu no futuru sei benefísia autoridade munisipál bainhira simu poder lokál husi Governu sentrál.

“Ita iha kompromisu ida forte katak desentralizasaun podér lokál tenke mai duni tanba iha poténsia ekonomia lokál. Ita fiar aan katak ita bele,” Prezidente Autoridade Munisipál (PAM) Baukau hateten bainhira simu vizita Governu sentrál iha Sentru Konvensaun Baukau (CCB-sigla portugeza) Vila Antiga, Tersa ne’e.

Eis deputada ne’e rekoñese Munisípiu Baukau sei hasoru dezafiu liuliu kompleta serbisu administrasaun finansa ne’ebé rekomenda husi ekipa avaliasaun kondisaun mínima nune’e bele prenxe rekizitu hodi simu podér lokál no desentralizasaun administrativa.

Nune’e mós, Administradór Postu Administrativu Baguia, Mário Xavier da Silva, esplika apoia ne’ebé parte Postu Baguia sei kontribui mak fasilita serbisu administrasaun ba autoridade munisipál nune’e bele prenxe rekomendasaun sira husi ekipa avaliasaun kondisaun mínima ne’ebé Baukau presiza kompleta antes hakat bá podér lokál no desentralizasaun administrativa.

Mário Xavier rekomenda ba Governu sentrál atu kontinua kapasita rekurus umanu liuliu iha área administrasaun nune’e preparadu di’ak liután simu podér lokál no desentralizasaun administrativa iha Baukau.

Iha fatin hanesan, Xefe Suku Buruma, Libório dos Santos Freitas sente orgullu ho esforsu Governu sentrál atu implementa podér lokál tanba liuhusi desentralizasaun administrativa fó oportunidade ba suku sira atu dezenvolve aan liuhusi orsamentu ne’ebé sei aloka husi autoridade munisipál ligadu ho dezenvolvementu komunidade.

“Autoridade suku parte husi autoridade munisipál, ami sempre nafatin prontu atu simu podér lokál,” Libório dos Santos Freitas hateten.

Nia relata Suku Buruma atuál iha faze kompleta dadus suku hanesan populasaun, uma-kain, administrasaun no finansa inklui rekursu sira hodi prenxe iha livru suku no portál munisipál ne’ebé konsideradu importante tuir rekomendasaun husi ekipa avaliasaun kondisaun mínima.

Munisípiu Baukau iha postu administrativu ualu no suku 62 iha-ne’ebé aleinde rekursu umanu ne’ebé preparadu ho totál populasaun hamutuk 134.878, iha mos poténsia rekursu naturál ne’ebé sai fatór determinante ba kreximentu ekonómiku bainhira implementa podér lokál.

Pontensialidade ba rekursu naturál mak hanesan setór agrikultura iha kompostu natar iha área Postu Vemasse, Baukau Vila, Venilale, Laga, Baguia no Kelikai ho totál ektare 14.422 husi totál luan área 1528.21 km² iha-ne’ebé aleinde tetun, komunidade utiliza lian materna hamutuk neen hanesan Makasae, Uaima’a, Midiki, Kairui, Galolen no Naueti.

Enkuantu, parte toos Munisípiu Baukau koñesidu ho produsaun batar, fore-rai no ortikura ne’ebé utiliza rai hamutuk ektare 16.000 kompostu iha Baguia ektare 3.347, Baukau Vila ekatare 3.016, Laga 2.372, Kelikai 3.016, Vemasse 1.325 no Venilale hamutuk ekatare 2.902.

Alende ne’e, poténsia husi setór turismu Jeografiamente iha tasi ne’ebé koñesidu Uatabo’o ne’ebé lokaliza iha suku Buruma, postu Baukau Vila, Foho Matebian iha postu Kelikai inklui, turismu istóriku mak iha Goa 7 ne’ebé lokaliza iha Postu Venilale, abrigu rezisténsia hanesan fatin subar Saudozu Daitula ne’ebé lokaliza iha Uani-uma, Suku Kaibada no Kaixa Posta Fé iha Triloka, abrigu Taur Matan Ruak lokaliza iha Suku Uailili no seluk tan.

Turizmu relijiozu ne’ebé lokaliza iha foho Ariana, Suku Uatuhako, Postu Venilale, Koléjiu Dom Bosco Fatumaka, Suku Gariuai, Postu Baukau Vila.

Husi setór rikeza naturál, Munisípiu Baukau koñesidu ho bee barak liuliu iha Postu Baukau Vila no iha poténsia ba fatuk karkáriu hodi prodús simente ne’ebé antes ne’e atu halo produsaun husi setór privadu.

Entretantu, rezultadu avaliasaun kondisaun mínima ne’ebé fó-sai, Munisípiu Baukau hetan valór muito bom no rekomenda atu autoridade munisipal presiza hadi’a serbisu sira hanesan planeamentu no monitorizasaun, jestaun finanseira no aprovizionamentu, kontratasaun públika, monografia no demografia.

Aleinde ne’e, ekipa nasionál fó-sai observasaun atu iha iniísiu tinan-ne’e, Munisípiu Baukau tenke aprezenta planu orsamentu no aprovizionamentu atu hetan aprovasaun husi superiór tutelada, ezekusaun orsamentu tuir kategoria, planu asaun anuál, planu investimentu munisipál no planu aprovizionamentu hotu tenke publika iha portál munisipál.

Seluk, Diretór Serbisu Munisipál tenke submete relatóriu atividade mensál ba PAM, PAM tenke atribui orden ba Ajénsia Fiskalizasaun Munisipál, haforsa koordenasaun serbisu husi AMB to’o aldeia, presiza halakon egoista iha serbisu fatin no nesesita komunikasaun inklui koordenasaun di’ak.

Jornalista: Natalino Belo 

Editór: Xisto Freitas da Piedade

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!