DILI, 19 Maiu 2026 (TATOLI)—Médiku Espesialista Onkolojia iha HNGV husu Ministériu Saúde atu investe maka’as servisu Onkolojia no Kardiolojia iha rai-laran, nune’e bele redús kustu transferénsia moras ba rai-li’ur.
“Hanesan médiku timmoroan hakarak hato’o mensajen lubuk ida ba loron importante 20 Maiu, loron restaurasaun inepedénsia ba da-24 nian, husu timoroan sira kontinua kuidadu saúde. Importante ida ba ita-nia saúde mak halo prevensaun sedu duké kura. Husu nafatin ba MS no HNGV apoiu oinsá bele estabelese liu-liu servisu onkolojia no kardiolojia, tanba kazu rua ne’e mak barak transfere ba rai-li’ur. Karik ita investe maka’as iha área rua ne’e, sei apoiu MS atu redús moras transferénsia ba rai-li’ur,” Médiku Espesialista Onkolojia, João Teodosio Amaral. Hateten ba Agência TATOLI iha nia kna’ar fatin HNGV, Bidau Tokoh Baru, ohin.
Nia esplika, iha loron 20 Maiu, timoroan hotu sei selebra loron restaurasaun indepedénsia hanesan loron importante tebes neebe haree kona-ba progressu no dezafiu durante tinan 24 nia atinjimentu no desafiu saida de’it mak iha setór saúde hasoru.
Durante iha tinan 24 nia laran ne’e atinjimentu dezenvolvimentu lubuk ida ne’ebé mak setór saúde rasik atinje ona hahú kedas husi Primeiru Governu Konstitusionál to’o Governu Konstitusionál da-sia (IX).
“Dahuluk haree liu mak infreastutura, rekursu umanu, asisténsia, ekipamentu no asesibiliddade. Tanba iha pilár dahuluk infraestutura entaun klaru iha atinjimentu boot, tanba ohin loron iha suku sira no postu saúde kuaze iha hotu ona. Ita mós iha sentru internamentu iha munisípiu 13 inklui Dili, iha sentru saúde haat (4) no ita iha mos ospital referál lima (5) no top referal ida mak HNGV. Ida-ne’e atinjimentu ne’ebé mak di’ak husi setór saúde, servisu ne’ebé mak ha’u mensiona, konsegue ita servisu ba ita-nia populasaun sira,” nia dehan.
Kona-ba rekursu umanu ne’e, nia informa, agora médiku hamutuk 1.500 ne’ebé mak espalla iha sentru saúde sira iha TL, tantu iha ospitál referal inklui HNGV. Husi numeru ne’e la konta ho profisionál saúde sira seluk hanesan parteira, enfermeiru, tekniku aliadu sira, ida-ne’e hanesan forsa traballu ne’ebé mak Timor-Leste atinje durante tinan 24 nia laran.
Asuntu seluk ne’ebé mak konsidera pozitivu mak entermu formasaun Governu liuhusi Ministériu Saúde kontinua investe iha rekursu umanu hanesan mediku sira ba área espesializasaun tanba TL iha espesialista sei menus.
Nune’e, dalabarrak TL hetan apoiu husi nasaun sira hanesan Kuba, Xina, Austrália no Filipina, tanba kuaze espesialista timoroan hetan apoiu husi Kuba no Xina. Agora daudaun mós médiku lubuk ida-ne’ebé mak iha formasaun nia laran iha Kuba, Fiji, Indonézia no Filipina. Ida-ne’e hanesan atinjimentu pozitivu ne’ebé mak di’ak ba Ministériu Saúde.
Atinjimentu sira seluk mak Ministériu Saúde kontinua investe iha ekipamentu espesializadu sira, ezemplu agora planu oinsá atu estabelese tan servisu espesializadu hanesan kardiolojia, onkolojia no hanesan mós servisu espesializadu sira seluk tan.
“Ha’u hanoin ida-ne’e mak pontu pozitivu atinjimentu ne’ebé mak Ministériu Saúde atinje ona. Agora kona-ba dezafiu mak pesoál ha’u hato’o mak ita kontinua enfrenta situasaun ligadu ho servisu ne’ebé mak di’ak liután mak oinsá apoiu Ministériu Saúde hodi apoiu Governu atu redús númeru transferénsia ba rai-li’ur. Ita hotu hatene katak Ministériu Saúde nafatin servisu liuliu ba área espesializadu. Ita nafatin manda pasiente ba tratamentu iha rai-li’ur ho gastu ne’ebé mak boot,” nia dehan.
Médiku ne’e dehan, hotu hotu akompaña durante ne’e divida no isu kona-ba transferénsia pasiente ba rai-li’ur hanesan polemika no fiar katak MS sei halo esforsu tomak oinsá atu rezolve situasaun ida-ne’e mak sai dezafiu ida ba MS.
“Hanesan médiku espesialista iha área onkolojia iha dezafiu boot ida mak husu nafatn oinsá Ministériu Saúde liuhusi HNGV atu kontinua investe no apoiu oinsá atu bele iha ita-nia servisu rasik liuliu oinsá atu halo atendimentu ba pasiente sira iha onkolojia hanesan kria kondisaun atu HNGV tenke iha nia kemoterapia rasik mezmu ami agora daudaun tratamentu kemoterapi balun tanba ita seidauk iha kondisaun oinsá ita atu halo kemoterapia ne’ebé mak intensivu,” nia informa.
Ko’alia kona-ba tratamentu ba onkolojia ba pasiente sira-ne’ebé mak iha aproximasaun tenke iha mais integradu presiza ekipa multidisiplinadu. Maibé atu haree pasiente sira ho moras kankru, agora daudaun iha ekipa sirurjiaun lubuk ida-ne’ebé mak iha kapasidade di’ak atu halo operasaun ba pasiente sira moras kankru ne’ebé presiza halo intervensaun.
Maibé agora daudaun nafatin enfrenta difikuldade mak kondisaun ne’ebé apoiu ba iha onkolojista sira. Agora daudaun timoroan iha onkolojista na’in-tolu no tinan ida-rua tan iha médiku sira-ne’ebé mak hala’o estudu sei fila-fali mai tan.
“Tanba ne’e, entermu rekursu umanu ita komesa prienxe importnate mak oinsá mak bele investe iha ekipamentu bele apoiu servisu espesialista nian ho di’ak,” nia dehan.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
