DILI,13 abril 2026 (TATOLI)— Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA husu Ministériu Saúde atu prepara reazente teste hiv/sida iha fasilidade saúde sira nune’e komunidade sira ne’ebé mak hakarak atu hatene sira nia status bele teste raan.
Presidente INSCIDA, Daniel Marçal, hateten Durante ne’e INSCIDA halo Sosilizasaun kona-ba Kombate moras HIV-SIDA b’ husi nasionál ba to’o Munisípiu hotu inklui eskola no mós Universidade sira iha Timor-Leste nia prosesu ne’ebé mak iha mak dadaun ne’e ema barak ona hakarak atu tes raan.
“Ne’e maka hanesan parte saúde bele haree prepara reazente hala’o teste raan ne’e tenke makaas tanba volume tes raan ne’e komesa sa’e makas los, ema hotu ta’uk no ema hotu iha ona konsiénsia atu bele halo teste, kuaze Munisípiu hotu ami ba ho saúde sira dala iha fatin ruma tes reazente lori 100 no 200 la too, siginifika ema voluntáriu ba tes barak maibé ita-nia preparasaun maka tun fali, hanesan mós fó informasaun atu saúde prepara didi’ak reazente ne’e,”Daniel Marçal dehan ba Jornalista sira hafoin halo Sosializasaun kona-ba Kombate moras HIV-SIDA ba Estudante sira Fakuldade Medisina husi UNTL, iha areadores INSCIDA, Pantai-Kelapa,ohin.
Nia hateten, joven barak halo ona tes ba raan, durante ne’e INSCIDA indetifka joven ho idade ne’ebé mak produtivu barak mak kona HIV.
” Uluk la iha progresu mak joven barak ba halo teste raan ona, ida ne’e mak ita indetifka joven ho idade produtivu ne’e barak tebes kona ba HIV, maibé hemu ai-moruk ida ne’e progresu ida husi ita hotu nia esforsu ita-nia halo sensibilisazaun média sira foti imi halo promosaun iha média sira barak rona iha konsiénsia, entaun ida ne’e ema ba tes raan ne’e fasil ona, la hanesan uluk ,” nia afirma.
Nia informa,Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA servisu hamutuk ho Ministériu Saúde halo ativiade barak liu liu iha Munisípiu Dili.
“Fatin sira ne’ebé mak INSCIDA halo atividade ne’e sira barak tes kauze Munisípiu hotu Dili barak liu, tanba movimentu Dili nia bo’ot liu ne’ebé kauze Munisípiu hotu ne’e ba ne’e halo tes 100 too 200, sé loron lima ne’e kauze 500 ne’e mak voluntáriu ba tes, sé ita ba atividade semana ida rua tolu tan sé barak liu tan tes, maibé problema mak ne’e reazente mak menus, no reazente mak la to’o,”nia relatá.
Nia informa iha tinan 2025 Institutu Nasionál Kombate HIV-SIDA servisu hamutuk iha Ministériu Saúde halo teste ba joven sira ne’ebé mak ho maors HiV hamutuk rihun 10.
“Iha ha’u nia data ema ne’ebé mak voluntáriumente ba teste raan iha tinan ida nia laran ne’e kauze 10 mill ona ne’e di’ak, uluk la iha maibé husu númeru ne’e la’ós ema hotu tes la’ós dehan ema hotu kona HIV, ita tes raan ne’ebé ita halo iha 2025 ne’e ita haee kazu balun no parte saúde kontínua halo tratamentu ne’ebé di’ak hela ema ho HIV saúde di’ak nafatin,” nia informa.
Nia haktuir, sosializasaun ba estudante sira ne’e iha objetivu rua de’it, ida mak estudante sira bele atije sira nia objetivu no sira nia mehi ho saúde ne’ebé ho di’ak husi prevene moras HIV.
“Segundu importante ida tan, sira bele kona HIV maibé sira la bele kona SIDA tanba agora iha Timor ne’e, ita agradese tanba ema sira HIV mak barak, SIDA oituan de’it, tanba ne’e mak ita servisu makas ba buat rua ne’e,”nia afirma.
Nia esplika atu hasa’e komunidade nia konsekuénsia atu bele muda atitude sira ne’ebé mak risku atu la bele kona HIV.
“Ita tenke esforsu makas hamutuk ho kolega média sira hotu, oinsá fo informasaun diak atu ema barak atu ba tes raan, tanba barak ona hela HIV la ba tes raan, la hatene sira-nia estatu saúde iha HIV ida ne’e mak périgozu ne’ebé ema la’ós HIV, ema mate tanba SIDA ne’e, mais agora ita-nia Governu prepara hela ai-moruk HIV ne’eatu sése mak kona HIV nia tenke halo tratamentu atu bele nia moris naruk no nia bele halo atividade mai bele kontinua buat ruma iha nasaun ida ne’e,”nia esplika.
Nia dehan, fatin sira-ne’ebé mak fasilita sexu livre ne’e barak los ho nune’e INSCIDA kontinua ko’alia atu bele estudante sira ne’ebé mak sei estuda bele iha konsiénsia ida katak moris livre ida hanesan ne’e estraga sira nia futuru.
Iha fatin hanesan Xefe Unidade Nasionál HIV-SIDA,Hepatite no Moras Hada’et husi Relasaun Sexsuál iha Ministériu Saúde Bernandino da Cruz, informa, los duni iha tinan barak liu dala ruma mós la desponivel reazente ba iha fasilidade sira entaun dadaun ne’e iha investimentu iha oin rua,ida mak investimentu iha fundu globál rasik, ne’ebé mak sei prepara test screaing ba grupu sira ne’ebé mak iha risku.
“Haree ba feto sira ne’ebé mak isin rua no ba populasaun save ne’ebé mak sai risku ba iha HIV nian no mós ba grupu populasaun jerál no joventude ida-ne’e iha estigmasaun katak ita bele uza ho nune’e bele atende ba nesidade ne’ebé mak iha. Purenkuantu governu agora dadaun halo mós teste ba populasaun jerál, teste ne’e governu rasik mak hola hodi bele garante sustabilidade,” Bernandino da Cruz,dehan.
Nia relata tuir dadus akomulativu ne’ebé mak Ministériu Saúde rejistu hahú husi tinan 2003 to’o 2025 hamutuk rihun 2.570, husi númeru ne’e na’in 263 mak lakon vida nia na’in 270 mak la kontinua tratamentu.
“Husi 2003 até agora naturálmente HIV-SIDA tratamentu la para, tanba ne’e mak dadus sira enforma de akomulativu ita rejistu hamutuk husi tinan ba tinan, agora kazu ne’ebé mak dadaun relatá notifika husi fasilidade saúde sira hotu iha Timor-Leste hamutuk iha 2.560 ne’e inklui iha fasilidade públiku no mós iha fasilidade privadu sira, husi númeru ne’e dadus akomulativu agora ne’e iha 263 ne’ebé mak mate ona, maibé la’ós tinan ne’e de’it mak mate husi kedas iha 2003, no ida la kontinua tratamentu agora dadaun rejistu hamutuk 270 ne’e mak la kontinua tratamentu,” esplika.
Nia subliña, problema ne’ebé mak Ministériu Saúde hasoru liu maka fatór ida bainhira halo relasaun ho diagnósa iha tinan sira ba kotuk barak mai la ho identidade tanba kestaun konfedensialidade no mós privasidade entaun sira nia identidade sira la iha.
“Bainhira ita progresa ita tenta ba oin,oinsá atu idetifika problema sira ne’e atu rezolve, ita haree katak ita la iha dadus ka informasaun ne’ebé mak sufisiente ba ema ida-idak atu hetan liu númeru kontaktu la iha atu komunika ida ne’e susar tebes mak ita atu buka dadus sira ne’e mak lakon husi tratamentu,”nia dehan.
Nia esplika ba sira-ne’ebé mak lakon husi tratamentu ne’e bele dehan distansia husi sira nia hela fatin atu mai iha fasilidade saúde sira.
“Agora dadaun ita tenta posbilidade atu tenta lori duni tratamentu ba komunidade liu husi meius dezentraliza tratamentu to’o iha sentru saúde sira iha vila,ita kria mekanizmu ida bolu dehan ultima ita haree mak banhira nia di’ak no disiplina ita fó fulan ida rua no tolu,ida mak banhira ho kondisaun ita bele lori tuir ai-moruk maibé ita tenke dehan iha tinan hirak ikus ne’e reprezentante númeru barak ne’ebé detekta ona iha tinan sira liu ba,”nia esplika.
Fatór seluk ne’ebé mak kontribui makaas mak fatór estigma no deskriminasaun ne’ebé mak ohin mensiona tiha ona, dala barak hakarak hetan tratamentu iha sira-nia fatin maibé sira mós ta’uk katak banhira sira hetan diagnósa ne’ebé mak refere pesoál saúde ka ema hirak iha ne’ebá mesak familia entaun susar la halimar atu sira buka tratamentu.
Tanba ne’e mak sira hili mai iha fasilidade saúde sira ne’ebé mak dook husi sira nian fatin pur ezemplu Dili, banhira sira mai iha ne’e dala ruma fila buka fali hetan ona, ho nune’e mak provizoriumente Munisípiu Dili mak rejistu aas liu.
“Diagnósa barak liu iha Dili, ida ne’e mós relasaun ho pasiente lubun ida ne’ebé ita haree katak sira nia kondisaun ne’ebé krítiku molok atu mai iha ne’e, tanba ne’e mak barak liu pesoál saúde sira deside halo transferensia mai Dili atu nune’e bele hetan tratamentu espesializadu, iha fatin rua ida mak hahalok sira ne’ebé buka fasilidade saúde sira ne’ebé mak ema la bele hatene sira nia identidade no segundu mós iha kondisaun krítiku ita hatene barak liu mak subar mak moras nia sente todan tiha mak mai, ” nia konklui.
Jornalista : Feliciadade Ximenes
