DILI, 27 Abríl 2026 (TATOLI)—Governu Timor-Leste no Indonézia hahú halo negosiasaun formál ronda datoluk kona-ba delimitasaun fronteira marítima no Timor-Leste otimista hodi avansa negosiasaun bilaterál ne’e ho espíritu amizade no kooperasaun.
Diretora Ezekutiva Gabinete Fronteira Terrestre no Marítima no Xefe Gabinete Primeiru-Ministru, Elizabeth Exposto, hateten Timor-Leste no Indonézia hatudu vontade di’ak kona-bá progresu ne’ebé alkansa ona iha ronda dahuluk iha Dili no ronda daruak nian iha Jogjakarta (Indonézia).
“Diskusaun iha ronda dahuluk no daruak ne’e estabelese entendimentu di’ak entre nasaun rua, enkuantu tama ba ronda datoluk iha The Oriental Ballroom Singapura, Timor-Leste otimista hodi avansa negosiasaun bilaterál ne’e ho espíritu amizade no kooperasaun,” Xefe negosiasaun no atuál Diretora Ezekutiva Gabinete Fronteira Terrestre no Marítima no Xefe Gabinete Primeiru-Ministru, Elizabeth Exposto, informa durante negosiasaun fronteira marítima iha The Oriental Ballroom Singapura, ohin.
Nune’e, Diretora Ezekutiva Gabinete Fronteira Marítima, hateten durante negosiasaun parte rua hatudu ona kompromisu atu rona, komprende ida-idak nia perspetiva no servisu hamutuk ba solusaun ida-ne’ebé ekuitativu, ba tempu naruk tuir lei internasionál, ne’ebé partikularmente iha kuadru Konvensaun Nasaun Unida kona-ba Direitu Tasi (koñesidu ho naran UNCLOS).
Tanba, negosiasaun sira-ne’e hametin konfiansa no reflete parseria di’ak entre Timor-Leste no Indonézia, ne’ebé bazeia ba objetivu estabilidade rejionál, dezenvolvimentu sustentável no jestaun tasi ne’ebé responsável.

“Ho ajenda estruturadu ne’ebé konkorda ona ba ronda datoluk iha Singapura, Timor-Leste iha konfiansa katak diskusaun sira durante loron tolu ne’e sei kontinua lori rezultadu ida-ne’ebé aseitavel ba nasaun rua,” nia hateten.
Nune’e, nia dehan, Timor-Leste ho Indonézia goza relasaun ne’ebé besik no dura no sai nu’udár modelu globál bá rekonsiliasaun no parseria konstrutivu.
“Nu’udár nasaun viziñu sira iha rai no tasi ne’ebé fahe fronteira ba malu iha norte, oeste no leste, nasaun rua ne’e iha obrigasaun tuir Konvensaun Nasaun Unida kona-bá Lei Tasi nian ne’ebé koñesidu ho naran UNCLOS, atu delimita sira-nia área mariña sira-ne’ebé sobrepoin malu atu nune’e bele klarifika extensaun husi sira-nia soberania no direitu soberanu,” nia dehan.
Hafoin konkluzaun ho susesu ba konsiliasaun obrigatória ho Austrália tuir UNCLOS no asinatura Tratadu 2018 entre Timor-Leste no Austrália, estabelese sira-nia Fronteira Marítima iha Tasi Timor, Timor-Leste tau atensaun ba delimitasaun fronteira marítima ne’ebé sei iha ho Indonézia.
Tratadu Fronteira Marítima 2018 entre Timor-Leste ho Austrália hatuur katak laiha prejuizu ba negosiasaun no delimitasaun fronteira marítima entre Timor-Leste no Indonézia.
Fronteira Marítima importante tebes ba Timor-Leste tanba kompleta fronteira marítima permanente nu’udár prioridade nasionál bá Timor-Leste.
“Ida-ne’e hanesan pasu ikus hodi estabelese Timor-Leste nia soberania kompleta no direitu soberanu nu’udár Estadu independente,” nia hateten.
Fronteira marítima ba povu Timor-Leste, asegura nasaun nia direitu ba nia área marítima sira nu’udár kontinuasaun husi sira-nia luta naruk ba autodeterminasaun, soberania no independénsia.
Fronteira marítima ne’ebé klaru no konkorda ona fó serteza jurídika no permite Timor-Leste atu esplora ho responsabilidade, jere, proteje no dezenvolve nia rekursu tasi no tasi-okos, inklui enerjia no peska.
“Entaun, ida-ne’e sei apoia dezenvolvimentu ekonómiku sustentável, enkoraja investimentu no konfiansa negósiu no hametin planeamentu nasionál ba tempu naruk,” nia dehan.
Nia hatutan, reseita sira-ne’ebé hetan husi rekursu hirak ne’e, kontribui ba Timor-Leste nia fundu rikusoin soberanu, ne’ebé dedika hodi apoia ekuidade interjerasionál no harii futuru ida-ne’ebé prósperu, inkluzivu no sustentável ba povu Timor-Leste.
Tuir dadus haktuir, Indonézia mak Estadu arkipélajiku boot liu iha mundu ne’ebé kompostu husi illa liu 1.000. Nasaun ne’e fahe fronteira marítima ho Estadu sanulu. Daudaun ne’e Indonézia konkorda ona ka konkorda ona parsialmente fronteira marítima ho Malázia, Austrália, Tailándia, Singapura, Índia, Papua Nova Guiné, Vietname no Filipina.
Husi nasaun sira-ne’e, Timor-Leste no Palau mak úniku nasaun rua ne’ebé mak Indonézia seidauk halo akordu ruma kona-ba fronteira marítima; maibé Indonézia hahú ona diskusaun ho nasaun rua ne’e.
Pontu situasaun negosiasaun Fronteira Marítima ho Indonézia mak líder Timor-Leste ho Indonézia konkorda ona iha Agostu 2015 atu hafoun no habelar diskusaun bilaterál sira hodi kobre fronteira terrestre no marítima.
Timor-Leste ho Indonézia hahú diskusaun delimitasaun permanente bá fronteira marítima iha fulan-Setembru tinan 2015. Durante faze inisiu konsultasaun sira, nasaun rua ne’e hamutuk dezenvolve prinsípiu orientadór, metodolojia téknika no planu servisu ida bá negosiasaun sira.
Estadu rua kompromete atu negosia fronteira marítima permanente tuir lei internasionál, partikularmente UNCLOS. Enkontru tékniku preliminár entre Timor-Leste ho Indonézia hala’o ona iha tinan 2018 nia rohan iha Bali no iha inísiu tinan 2019 iha Singapura no iha Bali. Enkontru sira-ne’e estabelese baze importante ba negosiasaun sira iha futuru.
Dezde tinan 2021 nia rohan, Timor-Leste ho Indonézia kontinua diskusaun liuhusi kanál diplomátiku sira hodi avansa delimitasaun pasífika ba sira-nia fronteira marítima, tuir lei internasionál no iha espíritu relasaun viziñu ne’ebé besik.
Esforsu sira-ne’e inklui ona interkámbiu iha altu-nível no enkontru informál sira-ne’ebé ho objetivu atu hetan kompreensaun mútua no loke dalan ba negosiasaun formál no substantiva sira. Diskusaun kontinuasaun sira-ne’e rezulta marku importante ida ho akordu atu hahú negosiasaun formál fronteira marítima iha tinan 2024.
Área sira-ne’ebé sai sujeitu ba delimitasaun mak Timor-Leste iha segmentu marítimu haat ne’ebé seidauk rezolve ho Indonézia, hanesan tuir-mai ne’e:
1. Iha kosta Súl, iha Tasi Timor, presiza halo negosiasaun ba fronteira marítima ba parte oeste no ba parte leste;
2. Iha Norte, enklave Oé-Cusse hamosu kestaun espesiál tanba hale’u ho Indonézia;
3. Iha mós seksaun rua iha tasi sira husi Batugade to’o Illa Ataúro no liuhusi Estreitu Wetar tun ba Illa Jaco ne’ebé presiza halo delimitasaun.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes




