Matan-Ween Habokon Eroi 5.244 Nia Rate iha Jardin Eroi Fatukeru

ERMERA, 30 Jullu 2026 (TATOLI)—Anin foho huu malirin. Anin be suut husi laletek Fatukeru, Humboe no Tokoluli halo Jardin ba Eroi sira-nian hetok hakmatek be hakmatek. Anin huu neineik, halo lian halerik sira husi família eroi 5.244 ne’ebé haloot iha Jardin Eroi Fatukeru ne’e, semo aas halo lalehan mós hakmatek monok. Mata-ween “saudades” nian turu habokon eroi sira-nia rate ida-ba-ida

Notísia Relevante: Governu haloot restu mortál iha Ermera finaliza ona

Loromatan nani-an sa’e daudaun, soldadu membru FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), husu tuku 12h00 to’o iha tuku 14h00 lorokraik, hamriik firme hodi fó vijilánsia ba urna restu mortál 1.600 ho restu mortál  hamutuk 5.244 be hatuur iha osoariu hodi hein tempu atu haloot ho dignu.

Iha kotuk, livru boot ida nakloke hela ho lista lulik eroi no martir sira-nia naran ne’ebé hakerek ho tinta osan-mean hamutuk 5.244. Sira mak Timor-Leste nia eroi. Sira mak asswa’in sira-ne’ebé reziste, luta no mate ba Timor-Leste nia ukun rasik an. Sira-ne’e mak oan-ki’ak sira-nia aman. Sira-ne’e mak feto faluk sira-nia laen. Sira-ne’e mak rai-lulik Timor-Leste nia oan sira-ne’ebé fó an ba mate atu liberta patria no povu ida-ne’e.

Ohin, iha Jardim dos Heróis Mártires da Pátria Fatukeru la’ós de’it rai no simetériu maibé Jardin ida-ne’e sai altar-lulik ba eroi sira-nia restu mortál atu halulik ba. Hafoin tinan 10 resin feto-faluk no oan-ki’ak sira hein, ikus mai Estadu fó onra atu fó fatin ikus hodi haloot urna restu mortál sira-ne’e ho dignu .

Ohin, iha Jardim dos Heróis Mártires da Pátria Fatukeru ne’e, ema wa’in ba wa’in, foti ain hakatk mai hakonu Jardin lulik ne’e, atu sai sasin ba sira-nia aman, oan, tiun, inan, maun-alin sira-nia restu mortál haloot iha Jardin eterna b aluta ida-nia rohan. Ferik katuas hamonu matan-ween. Joven sira nonook hodi tahan matan-ween iha matan-fuan laran.

Bandeira RDTL, FRETILIN, FALINTIL anin huu semo nakdoko liki an ba-mai. Tada Liberdade nian habahat iha bandeira lulik ne’e riin. Hino Nasionál “Patria! Patria!” nia lian hananu semo aas halo rai no foho sira-ne’e halmatek. Iha ne’e, istória la mate. Iha ne’e, sakrifisiu hetan nia fatin.

Iha serimónia ne’e nia klaran, lian ida semo aas halo lian halerik—lian tanis husi eroi sira-nia família mohu neineik. Lian ida husi Ministru Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál (MAKLN), Gil da Costa Monteiro “Oan Soru”, fó lian dadoli ba populasaun Ermera de’it no Timor laran tomak.

“Ba sira-ne’ebé mate hodi sosa ita-nia independénsia, la’ós Ermera de’it maibé timoroan iha Timor laran tomak. Espesiál tebes, ohin, ita tenke agradese tanba ho eventu ida-ne’e, ne’ebé husik ona pasajen todan ida husi ita-nia inan no aman sira-ne’ebé hein hela durante tinan 10-resin, ohin ita foin haloot sira-nia restu mortál,” Oan Soru dehan ho lian emosionál.

Nia husu ba ema hotu atu nonook no hanoin fila-fali eroi sira-nia luta no sakrifísiu tomak ba rai-lulik ida-ne’e. Tanba, liberdade ne’ebé iha, mai husi dalan ne’ebé naruk no moruk, mai husi terus ne’ebé labele bahat ho liafuan osan-mean.

“Faluk oan ki’ak sira, imi-nia brani, imi-nia aseitasaun, liuliu ami-nia inan sira prontu oferese imi-nia la’en ba mate hodi sai faluk. Oan-ki’ak sira, imi brani no laran di’ak hodi ofrese imi-nia aman ba mate hodi sosa Repúblika Demokrátika Timor-Leste nia independénsia,” nia dehan.

Oan Soru mós fó hanoin katak naran sira-ne’ebé lee loron rua ne’e la’ós naran ema boot sira-nia naran. La’ós naran doutor ka jenerál sira-nia naran. Sira nia naran husi ema baibain nia naran ne’ebé hakerek ho jintiu ka naran orijinál Timor-Leste nian, maibé sira iha fuan boot atu haboot Timor-Leste ho sira-nia sakrifísiu fó an ba mate.

“Ita hotu haree didi’ak, naran sira horisehik lee to’o ohin, sira la’ós ema matenek boot, naran mesak jintiu de’it, maibé sira brani fó aan ba mate hodi sosa liberdade ida-ne’e. Inan ho aman sira barak hakbesik ba urna sira hodi haree família nia naran. Sira halo ami hanoin loos, ema sira hanesan ne’e brani aseita sakrifisiu, fó nia oan mane di’ak, fó nia oan feto di’ak hodi halo funu mate ba Timor nia ukun an,” nia hateten.

Nia dehan, se la iha sira karik mak ohin Timor-Leste sei la sai nasaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL).

“Se sira la mate, la fó sira nia an, ohin loron laiha ministru hamrik iha ne’e. Sira la mate, ita laiha Parlamentu Nasionál no deputadu, nune’e ita tenke hanoin didi’ak,” nia dehan.

Nune’e, iha biban ne’e, Oan Soru hanoin fali liafuan aiknanoik kona-ba “Karau Vaka ho karau Timor haan duut matak iha rai tetuk ida, hemu bee lihun ida maibé kalan sira ida-idak ba sira-nia luhan keta-ketak.”

Lere: Labele Valoriza ho Liafuan maibé Valoriza ho Prátika

Iha sorin seluk, matan husi ema hotu nia matan haree lisuk ba Tenente Jenerál reformadu Lere Anan Timur. Veteranu ne’e hamriik iha oin no nia dehan serimónia ne’e importante liu tanba  ne’e memoria viva.

“Ida-ne’e hanesan memoria viva ida, ita hodi relembra fali sira-nia luta. Husu ba ema hotu no ita hotu atu valoriza sakrifisiu ne’ebé sira halo durante ne’e hodi ohin loron ita hetan independénsia. Sira balun mak haloot ona ne’e, balun família sira haloot iha semiteriu públiku sira, maibé sira mak asswa’in fó an ba mate hodi sosa ita-nia independénsia,” Lere hateten.

Atu valoriza eroi sira, nia dehan, labele valoriza de’it ho liafuan maibé tenke hatudu iha asaun loro-loron.

“Ita-nia valorizasaun labele ibun tutun de’it, tenke hatudu iha prátika no ita-nia hahalok. Sira ne’ebé ladun lakon família sira ladun triste, maibé sira-ne’ebé lakon sira-nia família, ita haree rasik sira balun tanis no laran susar,” nia dehan.

Família nia lia-tatoli

Iha serimónia ne’e klaran, ema barak, ferik ida kous liman iha ai-kahon, família husi Restu  Mortál, Luis Babo, hateten nia orgullu tebes tanba antes ne’e aman veteran Erenestu DUDU mak foti inisiatiba rekolla eroi sira-nia restu mortál no ohin konsege haloot ona iha Jardin Eroi Fatukeru.

“Ita agradese tebes ba Governu. Ami nu’udár família husi restu mortál hirak ne’e sente orgullu. Uluk ita-nia aman Dudu mak hola inisiativa hodi rekolla restu mortál sira-ne’e, maibé sei rai hela de’it. Ohin, Governu ida-ne’e mai hamutuk ho ami haloot urna sira-ne’e, ami agradese tebes,” Luis tenik.

Tanba ne’e, nia husu ba foinsa’e sira atu labele haluha eroi sira-nia luta no sira-nia sakrifísiu hofi dakrifika an ba mate tanba de’it povu no rai lulik Timor-Leste nia ukun rasik an.

“Valorizasaun ne’ebé Governu halo hodi hatudu ba foinsa’e sira atu moris banati no fó respeita ba luta-na’in sira Timor-Leste nian. Sira-nia luta lori nasaun ne’e hamriik sai Timor-Leste ida soberaanu iha rai seluk nia leet,” nia dehan.

Fatin Hakmatek Eterna

Anin foho suut nafatin. Iha Fatukeru, loromatan sei hatudu an hodi tiru nia roman nabilan bae mar sira be hakonu Jardin Eroi Fatukeru nafatin ba nafatin. Maibé, iha ne’e, iha rai foho Fatujeru ne’e, sai eroi na’in 5.244 nia fatin deskansa ikus no fatin lulik be sei halulik husi jerasaun ba jerasaun.

Eroi sira-ne’ebé uluk sira-nia ruin namkari iha Timor laran tomak, ohin hetan ona fatin dignu ida sai sira-nia fatin hakmatek eterna. Fatin ida-ne’ebé jerasaun foun sira tuir mai bele mai vizita hodi kari ai-funan, sunu lilin, hasa’e orasaun no ho laran kmaan hodi dehan: obrigadu ba eroi sira-nia sakrifísiu no deskansa ho hakmatek iha Maromak nia domin”.

Notísia Relevante: Oan Soru: “Ruin hirak ne’e sosa ita-nia liberdade, memoria eroi labele lakon”

Jornalista : Hortêncio Sanchez

Editór        : Cancio Ximenes