Xanana dezloka bá Indonézia kontinua negosiasaun ronda dahaat fronteira marítima

DILI, 29 Agostu 2026 (TATOLI) – Ohin, Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, ho delegasaun dezloka bá Indonézia, hodi kontinua halo negosiasaun ronda dahhat kona-ba fronteira marítima entre país rua.
Iha loron-sesta ne’e, Xefe Governu fó-sai katak nia bá Indonézia atu kontinua negosiasaun fronteira marírima ho Indonézia.
“Kona-ba ita-nia fronteira marítima ho Indonézia”, nia hatete iha diskursu bainhira halo abertura ba Simpóziu OceanX Timor-Leste: Siénsia ba Futuru Azúl iha Sentru Konvensaun Dili, sesta ne’e.
Lembra katak negosiasaun ba delimitasaun fronteira marítima entre Timor-Leste no Indonézia ba ronda datoluk nian halo ona, entre 27 no 29 Abríl, iha Singapura, ne’ebé marka prosesu ne’ebé signifikativu.
Nota imprensa husi Gabinete Primeiru Ministru, katak iha vizita traballu ne’e, PM Xanana sei partisipa iha série ajenda sira iha Bali no Jakarta, inklui vizita bá Sentru Triángulu Korál no kontinua negosiasaun formál fronteira marítima.
Negosiasaun fronteira marítima ba dahaat sei realiza iha Jakarta, iha loron 01 Setembru 2026, ho partisipasaun hosi delegasaun Timor-Leste no Indonézia.
Durante estadia iha Bali, PM Xanana mós sei simu urnas sira Bispu Dom Jaime Garcia Goulart, Bispu Dom José Joaquim Ribeiro no Monseñor Martinho da Costa Lopes iha Aeroportu Internasionál Ngurah Rai.
Aleinde ne’e, PM Xanana sei partisipa iha Konferénsia Honoris Causa ne’ebé organiza hosi Universidade Hasanuddin. Tuir ajenda, PM Xanana ho delegasaun sei fila fali mai Timor-Leste iha 7 setembru 2026.
Timor-Leste ho Indonézia iha relasaun ne’ebé metin no sai ezemplu global ba rekonsiliasaun no amizade ne’ebé konstrutivu. Timor-Leste ho Indonézia hanesan nasaun viziñu ne’ebé fahe tasi no rai maran, ba norte, oeste no leste.
Líder Timor-Leste no Indonézia nian konkorda ona iha Agostu 2015 atu hafoun no haluan tan diskusaun, kona-ba fronteiras rai no tasi nian. Timor-Leste hahú ko’alia ho Indonézia hodi delimita fronteira marítima permanente iha Setembru 2015. Rai balu ne’ebé seidauk hafahe ne’e sei rezolve iha tempu badak nia laran.
Indonézia maka Estadu arkipélajiku boot liu iha mundu, ne’ebé kompostu husi illa liu 17,000. Nasaun ne’e fahe fronteira marítima ho Estadu sanulu. Daudaun ne’e Indonézia konkorda ona ka konkorda ona parsialmente kona-ba fronteira marítima ho Malázia, Austrália, Tailándia, Singapura, Índia, Papua Nova Guiné, Vietname no Filipina. Husi nasaun sira-ne’e, Timor-Leste no Palau maka úniku nasaun rua ne’ebé maka Indonézia seidauk halo akordu ruma kona-ba fronteira marítima; maibé Indonézia hahú ona diskusaun ho nasaun rua ne’e.
Progresu ho Indonézia kona-ba fronteira marítima
Iha fulan-Agostu 2015, Timor-Leste no Indonézia konkorda atu habelar sira-nia diskusaun ba fronteira hodi inklui delimitasaun ba fronteira marítima sira. Enkontru konsultasaun dahuluk entre nasaun rua kona-ba delimitasaun permanente ba sira-nia fronteira marítima hahú iha fulan-Setembru 2015.
Enkontru tékniku prelimináriu tolu konvoka iha tinan 2018 nia rohan iha Bali, no iha 2019 iha Singapura no Bali.
Desde tinan 2021 nia rohan, Timor-Leste no Indonézia kontinua diskusaun liuhusi kanál diplomátiku sira hodi avansa delimitasaun pasífika ba sira-nia fronteira marítima, tuir lei internasionál no iha espíritu relasaun viziñu ne’ebé besik. Esforsu sira-ne’e inklui ona interkámbiu altu-nivel no enkontru informál sira ne’ebé ho objetivu atu hetan kompreensaun mútua no loke dalan ba negosiasaun formál no substantiva sira.
Diskusaun kontinuasaun sira ne’e rezulta marku importante ida ho akordu atu hahú negosiasaun formál ba fronteira marítima iha tinan 2024. Ronda rua negosiasaun formál hala’o ona iha 2025: iha fulan-Agostu iha Díli no iha fulan-Dezembru iha Yogyakarta.
Fronteira Marítima Timor-Leste ho Indonézia
Timor-Leste no Indonézia goza relasaun ne’ebé besik no dura no sai nu’udar modelu globál ba rekonsiliasaun no parseria konstrutivu. Nu’udar nasaun viziñu sira iha rai no tasi, ne’ebé fahe fronteira ba malu iha norte, oeste no leste, nasaun rua ne’e iha obrigasaun tuir Konvensaun Nasoins Unidas kona-ba Lei Tasi nian (koñesidu ho naran UNCLOS) atu delimita sira-nia área marinã sira ne’ebé sobrepoin malu atu nune’e bele klarifika extensaun husi sira-nia soberania no direitu soberanu.
Hafoin konkluzaun ho susesu ba konsiliasaun obrigatória ho Austrália tuir UNCLOS, no asinatura Tratadu 2018 entre Timor-Leste no Austrália estabelese sira-nia Fronteira Marítima iha Tasi Timor, Timor-Leste tau atensaun ba delimitasaun fronteira marítima ne’ebé sei iha ho Indonézia. Tratadu Fronteira Marítima 2018 entre TimorLeste no Austrália espresamente hatur katak laiha prejuizu ba negosiasaun no delimitasaun fronteira marítima entre Timor-Leste no Indonézia. Gabinete Fronteira Marítima fó-sai pontu importante sira mak hanesan tuir mai ne’e;
Tanbasá Fronteira Marítima importante tebes ba TimorLeste?
Kompleta fronteira marítima permanente nu’udar prioridade nasionál ba Timor-Leste. Ida-ne’e hanesan pasu ikus hodi estabelese Timor-Leste nia soberania kompleta no direitu soberanu nu’udar estadu independente.
Ba povu Timor-Leste, asegura nasaun nia direitu ba nia área marítima sira nu’udar kontinuasaun husi sira-nia luta naruk ba autodeterminasaun, soberania no independénsia. Fronteira marítima ne’ebé klaru no konkorda ona fó serteza jurídika no permite Timor-Leste atu esplora ho responsabilidade, jere, proteje no dezenvolve nia rekursu tasi no tasi-okos, inklui enerjia no peska.
Ida-ne’e sei apoia dezenvolvimentu ekonómiku sustentável, enkoraja investimentu no konfiansa negósiu no hametin planeamentu nasionál ba tempu naruk. Reseita sira ne’ebé hetan husi rekursu hirak-ne’e kontribui ba Timor-Leste nia fundu rikusoin soberanu, ne’ebé dedika hodi apoia ekuidade interjerasionál no harii futuru ida ne’ebé prósperu, inkluzivu no sustentável ba povu Timor-Leste.
Indonézia delimita ona nia Fronteira Marítima ho nia nasaun viziñu sira seluk?
Indonézia maka Estadu arkipélajiku boot liu iha mundu, ne’ebé kompostu husi illa liu 17,000. Nasaun ne’e fahe fronteira marítima ho Estadu sanulu. Daudaun ne’e Indonézia konkorda ona ka konkorda ona parsialmente fronteira marítima ho Malázia, Austrália, Tailándia, Singapura, Índia, Papua Nova Guiné, Vietname no Filipina.
Husi nasaun sira-ne’e, Timor-Leste no Palau maka úniku nasaun rua ne’ebé mak Indonézia seidauk halo akordu ruma kona-ba fronteira marítima; maibé Indonézia hahú ona diskusaun ho nasaun rua ne’e.
Saida mak pontu situasaun negosiasaun Fronteira Marítima ho Indonézia?
Líder Timor-Leste no Indonézia konkorda ona iha Agostu 2015 atu hafoun no habelar diskusaun bilaterál sira hodi kobre fronteira terrestre no marítima. Timor-Leste no Indonézia hahú diskusaun delimitasaun permanente ba fronteira marítima iha fulan-Setembru, tinan 2015.
Durante faze inisiu konsultasaun sira, nasaun rua ne’e hamutuk dezenvolve prinsípiu orientadór, metodolojia téknika no planu servisu ida ba negosiasaun sira. Estadu rua kompromete atu negosia fronteira marítima permanente tuir lei internasionál, partikularmente UNCLOS.
Enkontru tékniku prelimináriu entre Timor-Leste no Indonézia hala’o ona iha tinan 2018 nia rohan iha Bali no iha inísiu tinan 2019 iha Singapura no iha Bali. Enkontru sira-ne’e estabelese baze importante ba negosiasaun sira iha futuru.
Desde tinan 2021 nia rohan, Timor-Leste no Indonézia kontinua diskusaun liuhusi kanál diplomátiku sira hodi avansa delimitasaun pasífika ba sira-nia fronteira marítima, tuir lei internasionál no iha espíritu relasaun viziñu ne’ebé besik. Esforsu sira-ne’e inklui ona interkámbiu iha altu-nível no enkontru informál sira ne’ebé ho objetivu atu hetan komprensaun mútua no loke dalan ba negosiasaun formál no substantiva sira.
Diskusaun kontinuasaun sira ne’e rezulta marku importante ida ho akordu atu hahú negosiasaun formál fronteira marítima iha tinan 2024. Ronda rua negosiasaun formál hala’o ona iha 2025: iha fulan-Agostu iha Díli no iha fulan-Dezembru iha Yogyakarta. Negosiasaun formál fronteira marítima kontinua la’o hela.
Notísia relevante: Aban, Primeiru-Ministru bá Indonézia kontinua negosiasaun fronteira marítima
TATOLI

