Top

Misa ba tinan 27 Masakre Maliana: “Barullu mout iha nonook nia fuan”

Misa agradesimentu ba Masakre Setembru Negro 1999 iha Maliana, munisípiu Bobonaru. Foto Tatoli/Sergio da Cruz

BOBONARU, 07 Setembru 2026 (TATOLI) – “Barullu mout iha nonook nia fuan”. Liafuan ne’e sai tema reflesaun iha misa agradesimentu hodi marka tinan 27 Masakre Setembru Negro iha Maliana, munisípiu Bobonaru, ne’ebé realiza husi Muzeu Memoriál Munisipál, Asosiaun Vítima no Sobrevivente hamutuk ho autoridade munisipál, sivíl, militár no estudante sira, iha Kapela Sagrada Coração de Jesus, antigu Kodim Ritabou.

Misa ne’e dirije husi Pe. Pedro Canísio, ne’ebé konvida sarani sira atu filafali bá memória loron nakukun ne’ebé akontese tinan 27 liubá, bainhira Maliana sai fatin nakonu ho kilat nia-lian, halerik no sofrimentu povu nian.

“Ita selebra tinan 27 Masakre Setembru Negro ho nia tema reflesaun dehan hanesan ne’e ‘Barullu mout iha nonook nia fuan’ tinan 27 liubá. Iha loron sira hanesan ohin, aban no bainrua, Maliana la’ós fatin baibain, fatin barullu ho kilat nia lian, tanis nia halerik, asu nia hatenu, ema nia mate, uma no nia sasán sira rahun hotu”, ami selebrante hato’o iha nia omília.

Saserdote ne’e hatete, sofrimentu ne’ebé timoroan sira halo la’ós buat ida ne’ebé bele haluha fásil, tanba iha sakrifísiu ne’e iha luta naruk hodi hetan ukun-rasik an.

Kari ai-funan, sunu lilin no halo reflesaun ba akontesimentu Masakre Polres Maliana, 08 Setembru 1999. Foto Tatoli/Sergio da Cruz.

Vigáriu Parókia Santa Cruz Maliana ne’e haklaken katak mártir sira ne’ebé lakon sira-nia moris iha luta ba independénsia la’ós tanba buka osan, priviléjiu ka interese pesoál, maibé tanba hakarak haree Timor-Leste sai nasaun ida livre no povu moris ho dignidade.

“Agradese ba sira ne’ebé fó ona hodi defende rai no povu ida-ne’e, la hanoin rua-rua, la hanoin rikusoin, la hanoin família, la hanoin ferik-oan no katuas-oan no oan sira, la hanoin moris riku, maibé hakarak de’it mak ukun rasik-an, sira-nia slogam ne’ebé famozu maka ne’e ‘Mate ka moris ukun-rasik an’. Ho sira-nia luta Timór hetan ukun-rasik an”, Pe. Canísio realsa.

Amu-lulik ne’e subliña katak independénsia Timor-Leste la’ós buat ne’ebé mai de repente, maibé hetan liuhusi prosesu naruk ne’ebé nakonu ho terus, sakrifísiu no mate.

Povu timoroan, inklui komunidade Maliana, liuhusi tinan barak esperansa no sofrimentu antes hetan ukun-rasik-an.

“Esperansa ida-ne’e la harii iha tempu badak, luta ida-ne’e la harii iha tempu badak, terus ida-ne’e la ho de’it tinan ida ou rua, matabeen ne’e sulin to’o maran loroloron tinan 27 liubá. Ta’uk iha kbiit lori tempu naruk, mate hamlaha, mate ba granada, mate ho kilat, mate ho ahi, terus hirak ne’e akontese maibé povu ida-ne’e la lakon esperansa, hein ho nonook na’i nia maksoin. Povu ida hein tempu naruk tinan 450, tinan 24 luta atu hetan ukun-rasik an ida-ne’e”, nia salienta.

Bibi-Atab ne’e lembra katak mártir sira fó sira nia moris hodi salva ema seluk no defende rai ida ne’e. tanba ne’e, memória sira tenke moris nafatin iha jerasaun ohin no jerasaun tuirmai.

“Husi ne’ebá ita aprende husi sira, mate ba ema seluk nia haksolok ne’e hahalok Maromak nian, Jezús nian, nia mate tanba ema seluk, sira mós mate tanba ita-nia haksolok”, amu lulik ne’e dehan.

Liberdade la’ós prezente ida ne’ebé mai de repente

Segundu Komandante PNTL Komandu Munisípiu Bobonaru, Superintendente Carlos Moniz Maia, hatete marka data Masakre Setembru Negro 1999 importante tebes atu memoriza mártir sira labele lakon no jerasaun foun labele haluha istória.

Nia afirma katak ukun-rasik an ne’e Timor-Leste la’ós prezente ida ne’ebé mai de repente, maibé rezultadu husi luta naruk no sakrifísiu povu.

“Ukun-rasik an ne’e la’ós ema tane iha bandeza mak mai entrega no la’ós monu husi lalehan. Ukun-rasik an la’ós tiba-tiba, maibé liuhusi prosesu naruk no sakrifísiu ne’ebé timoroan sira halo”, nia dehan.

Segundu Komandante ne’e lembra mós katak iha tinan 1999, timoroan sira hasoru situasaun difísil, maibé liuhusi unidade no determinasaun, povu konsege liu períodu ne’ebé nakonu ho presaun no ameasa.

“Mártir sira mate, ita konsege atravesa husi situasaun ne’ebé difísil tebetebes, liman mamuk, ita kaer de’it fatuk, más ita brani hasoru inimigu, ita brani halo kampaña dor to dor hod konvense ita-nia komunidade, ikus mai iha dia 30 Agostu ita deside liuhusi pregu iha eleisaun. Ikusmai ita hetan rezultadu ne’ebé fó naroman mai ita to’o momentu ida ne’e, antigu Segundu Komandante UPF ne’e haktuir.

Superintendente Carlos mós apela ba jovern Timor-Leste, liuliu ba Bobonaru-oan atu kontinua hatutan valór sira ne’ebé mártir sira husik hela, liuhusi atividade pozitiva, edukasaun no dezenvolvimentu kapasidade.

Notísia relevante: Komunidade Maliana hanoin hikas Mateus no Silvano, vítima trajédia PJLA iha 02 Setembru

Nia husu juventude atu aprende husi istória, tanba independénsia ne’ebé jerasaun ohin goza mak rezultadu husi luta no sakrifísiu jerasaun sira uluk.

Sobrevivente husu monumentu dignu

Iha parte seluk, reprezentante família vítima, Domingas Casimira, hato’o rekomendasaun ba Governu atu kontinua fó atensaun ba família sobrevivente sira ne’ebé to’o agora sei enfrenta moris susar.

Nia husu ba Governu atu hadi’a dalan ba fatin monumentu sira no tau naran mártir sira-nian, nune’e komunidade no jerasaun foun bele hatene istória sira.

Família sira mós husu atu harii monumentu ne’ebé dignu hodi fó onra no respeitu ba mártir sira, no husu mós ba Governu aloka orsamentu espesífiku ba komemorasaun Masakre Setembru Negro kada tinan.

“Tanba masakre ne’e hola parte iha istória munisípiu Bobonaru, sira mate ba defende povu no rai ida-ne’e tan ukun-rasik an”, Domingas dehan.

Iha momentu komemorasaun ne’e, Koordenadora Muzeu Memoriál Munisipál Bobonaru, Marciana Gouveia Leite, hatete katak Masakre Setembru Negro sai parte importante husi istória no memória povu Maliana.

Nia hateten, masakre ne’e lori ruin, ran nakfakar no sofrimentu ba família barak ne’ebé to’o agora seidauk hetan levantamentu kompletu ba vítima hotu. Nia preukupa tanba autoridade Munisípiu Bobonaru la tau orsamentu ba komemorasaun loron istóriku ne’e.

“Tinan-tinan bainhira komemorasaun masakre, ha’u ho família sobrevivente sira halo pedidu ba autoridade munisipál, maibé pedidu ami-nian seidauk tau iha importánsia”, nia dehan.

Hodi subliña katak família vítima sira barak sei moris ho difikuldade no injustisa nia laran, maski tinan 27 liu ona.

Komemorasaun tinan ida-ne’e hetan apoiu orsamentu liuhsi Centro Nacionál Chega! ho montante $9.350, ne’ebé uza ba misa, transporte, konsumu no nesesidade seluk iha atividade komemorativa.

Sekretáriu Autoridade Munisípiu Bobonaru ba Asuntu Administrasaun no Finansa, Domingos da Costa, hatete katak autoridade iha responsabilidade atu tau atensaun ba memória mártir sira ne’ebé mate iha akontesimentu sira iha fulan-Setembru.

Nia hatete autoridade sei buka maneira atu harii monumentu ida ne’ebé bele reprezenta memória Masakre Setembru Negro no mártir sira iha munisípiu Bobonaru.

Domingos dehan daudaun harii ona Jardín Setembru Negro ne’ebé bele sai símbolu hodi dignifika no rekoñese luta mártir sira. “Agora, ita buka hanoin hodi valoriza ita-nia maluk sira ne’ebé mate iha munisípiu Bobonaru, atu jerasaun foun sira bele haree, ema nia naran no mate iha saida no data saida”, dehan.

Aleinde ne’e nia salienta katak iha futuru bele estabelese loron espesiál ba komemorasaun Setembru Negro, inklui envolve estudante no komunidade hotu-hotu iha selebrasaun data ne’e.

“Se ita hakat ona bá podér lokál, ita sei halo feriadu ba loron ida-ne’e, tau tinta mean, nune’e ita lori estudante, jerasaun foun hotu komemora atu istoria ne’e labele lakon”, nia hakotu.

Komemorasaun tinan 27 Masakre Setembru Negro ne’e taka ho mensajen ida katak memória la’ós de’it atu hanoin matebian, maibé atu aprende husi sira-nia sakrifísiu no responsabiliza jerasaun ohin atu proteje no valoriza liberdade ne’ebé sira hetan.

Iha nonook, barullu husi istória sei nafatin rona iha fuan povu Maliana nian, hanesan lembransa ida katak liberdade ne’ebé Timor-Leste goza ohin loron iha folin boot ba sakrifísiu, terus no moris ne’ebé mártir sira fó ba rai no povu ida-ne’e.

Notísia relevante: Masakre Setembru Negro Maliana: “Kanek bele di’ak, fitar sei iha hela”

Jornalista: Sergio da Cruz

Editora: Maria Auxiliadora

 

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!