Top

MTA koordena Autoridade RAEOA konstrui armazen ba tratamentu rezíduu perigozu

MTA liuhusi Diresaun Nasionál Kontrolu Poluisaun, hala’o ona enkontru koordenasaun ho Autoridade RAEOA liuhusi Servisu Rejionál Terra no Propriedade. Enkontru ne’e foka ba planu konstrusaun tanke armazenamentu rezidu perigozu, partikularmente atu trata óleu fo’er (óleu uzadu) iha rejiaun laran. Imajen TATOLI/Abílio Elo Nini

OEKUSI, 21 Setembru  2026 (TATOLI) –  Ministériu Turizmu no Ambiente (MTA), liuhusi Diresaun Nasionál Kontrolu Poluisaun, hala’o ona enkontru koordenasaun ho Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA) liuhusi Servisu Rejionál Terra no Propriedade. Enkontru ne’e foka ba planu konstrusaun tanke armazenamentu rezidu perigozu, partikularmente atu trata óleu fo’er (óleu uzadu) iha rejiaun laran.

Diretór Diresaun Nasionál Kontrolu Poluisaun, iha Ministériu Turizmu Ambiente husi Vise-Primeiru Ministru, Ministru Koordenadór Asuntu Ekonómiku, Arlindo Silveira. Imajen TATOLI/Abilio Elo Nini

“Objetivu mai koordena ho Autoridade RAEOA, tanba iha ligasaun ho planu ba tratamentu rezidu perigozu, liliu óleu fo’er, tanba tinan barak ona iha RAEOA seidauk iha tratamentu espesiál rekolla no mós deskarregamentu óleu sira-ne’ebé, komunidade sira liliu ofisina sira no power plant ne’ebé iha, tanba óleu fo’er ne’e la utiliza ho didi’ak, tan ne’e, Governu iha planu atu konstrui tanke armazenamentu ba oli uzadu sira-ne’ebé produs husi ofisina sira inklui mós power plant Oekusi nian,”  Diretór Diresaun Nasionál Kontrolu Poluisaun, iha Ministériu Turizmu Ambiente husi Vise-Primeiru Ministru, Ministru Koordenadór Asuntu Ekonómiku, Arlindo Silveira, ba jornalista iha Oekusi, ohin.

Tanba ne’e, dirijente ne’e dehan, ohin parte Diretór Diresaun Nasionál Kontrolu Poluisaun, hala’o enkontru koordenasaun ba Autoridade RAEOA liuhusi Servisu Rejionál Terra no Propriedade, no iha ona novidade di’ak katak, iha tempu-badak, sei hetan autorizasaun ba fatin hodi konstrui tanke ida iha Oekusi.

“Tanba tinan kotuk, ami halo halo ona sensibilizasaun ba populasaun Oekusi, liliu ofisina sira, atu rai no labele estraga óleu fo’er sira, tanba tempu ruma Governu sei halo armazenamentu atu halo tratamentu, ne’ebé públiku hatene ona planu ne’e, agora ita mai koordenaa fatin de’it,” nia rekorda.

Notísia relevante:MPIE introdús projetu jestaun integrada reziduu sólidu iha Oé-Cusse

Diretór Servisu Rejionál Terra no Propriedade Oekusi, José Ase Neno Colo, hateten, nu’udar Autoridade RAEOA konsidera enkontru koordenasaun ne’e importante no sei apoia  tanba ne’e planu di’ak Governu nian ba RAEOA.

“Koordenasaun importante tanba husi Diretór Diresaun Nasionál Kontrolu Poluisaun, tau ona orsamentu atu implementa planu ne’e iha tinan oin, entaun ita enkontru ho sira husu fatin, ne’ebé ami sei identifika hela, atu konstrui armazenamentu atu rai óleu fo’er, tanba durante ne’e ofisina barak iha Oekusi inklui power plant Sakato, soe de’it laiha utilizasaun di’ak, ne’ebé ita promete ona atu apoia sira kona-ba fatin,” nia hateten.

Impaktu negativu husi óleu uzadu

Tuir siénsia ambientál no peritu sira iha organizasaun internasionál nian (hanesan US Environmental Protection Agency – EPA no World Health Organization – WHO ka OMS), “óleu fo’er” ka oli uzadu (used motor oil) ne’ebé soe arbiru konsidera nu’udar rezíduu perigozu ida ne’ebé fó impaktu negativu no toksiku maka’as ba meius-ambiente no saúde públika.

Bainhira uza ona iha karreta, mákina ka sentral elétrika, óleu ne’e kontaminadu ho metál pezadu sira (heavy metals hanesan kadmiu, chumbo, nikel, zinku), hidrokarbonetu aromátiku polisíkliku (PAHs), no produtu kombustaun nian (https://rubensautocare.com/blog/environmental-impact-of-used-oil).

Impaktu negativu prinsipál tuir siénsia, peritu, no dadus ofisial globál mak hanesan tuirmai ne’e:

  • Kontaminasaun ba Bee (Water Pollution): Tuir dadus EPA nian, litru ida de’it husi óleu fo’er bele kontamina to’o mili litru ba bee-moos. Kuandu suli tama ba mota, tasi, ka bee-dalan, óleu ne’e forma kapa delgadu ida iha bee leten ne’ebé taka dalan oxijéniu no naroman, hodi hamate moris-kbiit atkuátiku no estraga ekossistema tasi nian.
  • Estraga Rai no Fatin Agrikultura (Soil Contamination): Óleu ne’ebé soe diretu ba rai taka porousidadade rai nian, hamate mikroorganismu moris ne’ebé importante ba fertilidade, halo rai sai toksika, no estraga ai-horis ka produsaun agríkola. Toxina sira ne’e bele tama mós iha kadeia ai-han nian (food chain).
  • Poluisaun Ar (Air Pollution): Peritu sira husi OMS subliña katak sunu óleu fo’er de’it arbiru (sein pre-tratamentu ka kontrolu ne’ebé di’ak) hamosu emisaun gas venenuzu no partíkula perigozu (metál todan no sulfur) ne’ebé kontribui ba mudansa klimátika, asma, infeksaun pulmaun, no moras respiratória severa.
  • Risku ba Saúde Públika: Espozisaun naruk ba substánsia kímiku no carcinogens (substánsia ne’ebé bele hamosu kankru) iha óleu uzadu laran fó ameasa direta ba saúde ema nian, afeta órgaun vitál sira no sistema nervozu.

Tanba risku boot sira ne’e, peritu ambientál sira rekomende obrigatoriamente atu implementa jestaun rezíduu rigorosa hanesan harii tanke armazenamentu seguru, prosesu re-refinamentu, ka deskarregamentu kontroladu hodi proteje natureza no saúde komunidade nian (https://www.uomausa.com/why-burn-waste-oil/environmental-impact/).

Notísia relevante:KM diskute sistema rezíduu sólidu urbana iha Dili

Jornalista: Abílio Elo Nini

Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!