Parlamentu aprova alterasaun Órganika Kámara Konta iha finál globál

DILI, 06 Outubru 2026 (TATOLI)-Parlamentu Nasionál liuhusi reuniaun plenária tersa-feira ne’e aprova projetu Lei númeru 18/VI(3a), alterasaun datoluk lei númeru 9/2011, loron 17 Agostu ne’ebé aprova Órganika Kámara Konta Tribunál Superiór Administrativu, Fiskál no Konta iha finál globál ho votu a favór 37, kontra 16 no abstensaun ida.
Tuir testu inisiál, projetu ne’e hakarak altera artigu 32, 34, 63, 65 husi lei vijente, liuliu kona-ba obra sira ho kustu millaun $5 tenke hetan vistu préviu husi Kámara Konta, maibé haree ba evolusaun ne’ebé la’o deputadu sira hakarak halo alterasaun mudansa nia montante ba millaun $25 iha vistu préviu. Aleinde prazu loron 20 hatún ba loron 15 ho tempu bele halo vistu préviu hodi labele impede prosesu burokrasia naruk.
Maibé, Komisaun A ne’ebé trata Asuntu Konstitusionál no Justisa, liuhusi diskusaun naruk iha faze espesialidade, deputadu sira husi bankada Governu aprezenta proposta alterasaun hodi hasai tiha vistu préviu ne’e.
Deputadu Kongresu Nasionál Rekonstrusaun Timorense (CNRT, sigla portugés), Patrocínio dos Reis Fernandes, hatete nu’udar proponente ba inisiativa lejizlativa konsisténsia ho deklarasaun antes ne’e hato’o iha dinámika diskusaun lejizlasaun referida.
Hodi haree ezijénsia ba prosesu dezenvolvimentu no kompeténsia órgaun soberania idaidak nafatin asegura legalidade hothotu. “Ho nune’e, ha’u sempre dehan iha posibilidade boot atu iha diskusaun espesialidade sei hasai fiskalizasaun prévia. Ida-ne’e mak ami materializa iha proposta ne’e”, nia hato’o iha sala plenária Parlamentu, ohin.
Deputadu Frente RevolusionáriaTimor-Leste Independente (FRETILIN), Antoninho Bianco, defende papél importante husi Kámara Konta nu’udar órgaun ida ne’ebé bele halo check and balance, alterasaun ne’e retira ona kompeténsia própria.
Tuir nia, fiskalizasaun prévia importante atu haree legalidade obra sira prienxe rekizitu atu prevene irregularidade sira. “[Maski iha lei ne’e mantein] fiskalizasaun concomitante, ida-ne’e [katak] depois ezekusaun la’o tiha mak akompaña no fiskalizasaun susesiva, ida-ne’e hotu iha mak halo fiskalizasaun. Se akontese irregularidade inísiu [haree legalidade] Kámara Konta laiha kompeténsia atu haree, ida-ne’e la’ós kestaun boa governasaun”, nia kestiona.
Deputada husi Partidu Libertasaun Populár (PLP), Maria Angelina Sarmento, hatete iha Konstituisaun artigu 123 númeru 3 ko’alia kona-ba fiskalizasaun legalidade despeza públika ne’ebé opta fiskalizasaun prévia, concomitante no susesiva.
“Buat tolu ne’e iha nakait ba malu, ita ko’alia kona-ba check and balance ba fiskalizasaun legalidade [atu evita] konflitu interese, entaun ida-ne’e mak sei hafraku ita-nia sistema”, nia lamenta.
Tuir nia, fiskalizasaun prévia ne’e atu fó ba kontratu sira ne’ebé tribunál halo prosesu fiskalizasaun atu hatene nia legalidade no kabimentu orsamentál hodi prevene irregularidade antes implementa obra.
Deputadu CNRT, Saul Salvador, hatete alterasaun ba fiskalizasaun prévia la signifika redus kontrolu, maibé sistema kontrolu finansa públika sei kontinua fó liuhusi fiskalizasaun concomitante no susesiva no mós liuhusi instituisaun sira seluk ne’ebé iha responsabilidade tuir sira-nia kompeténsia.
Aleinde Parlamentu iha papél fiskalizasaun ezekusaun orsamentu, Kámara Konta mós iha knaar importante iha finansa públika iha auditoria no responsabilizasaun finanseira. Husi parte Ministériu Finansa iha kontrolu no jestaun finanseira.
Nia afirma katak simplikasaun prosedimentu tenke haree hanesan esforsu atu halakon atrazu ne’ebé la presiza no la’ós atu halakon responsabilidade. Hodi salienta iha parte investimentu prosedimentu ne’ebé klaru ho efisiente importante tebes ba investidór no setór privadu presiza ambiente prevezível ho regra klaru no prosesu administrativu ne’ebé la demora liu ho di’ak projetu sira bele hahú no implementa iha tempu apropriadu. Ida-ne’e ajuda movimenta atividade ekonómika, kria oportunidade serbisu, aumenta partisipasaun setór privadu, aselera dezenvolvimentu hodi lori benefísiu ba komunidade.
Nia subliña ho alterasaun ne’e fó kbiit liután ba ezekutivu bele hala’o nia knaar no efisiente no efikás hodi responde ba povu nia nesesidade.
Deputadu husi Bankada Kmanek Haburas Unidade Nasionál Timoroan (KHUNTO), António Verdial de Sousa, hatete objetivu husi alterasaun ne’e atu fasilita no hadi’a ritmu ezekusaun orsamentál no dezenvolvimentu nian.
Nia husu ba Governu atu presiza foti pasu estratéjiku sira ho regra foun ne’e, maibé nafatin garante kontrolu no transparénsia.
Sujere mós ba Governu tenke hametin hikas papél auditoria interna iha kada ministériu, liuliu Inspesaun Jerál Estadu no unidade auditoria hodi garante kontratu sira la’o tuir duni regra.
Notísia relevante: https://tatoli.tl/2026/09/28/parlamentu-aprova-alterasaun-lei-organika-kamara-konta-iha-jeneralidade/
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora

