Top

ADTL no Governu Hametin Kompromisu ba Lian-Jestuál Timor-Leste

Asosiasaun Defisiénsia Timor-Leste (ADTL), hamutuk ho Klibur Defisiénsia Tilun Timor-Leste (KDT-TL) no instituisaun governu relevante sira, reafirma kompromisu atu promove Lian-Jestuál Timor-Leste, hametin inkluzaun sosiál no garante igualdade direitu ba ema ho defisiénsia, liuliu ema ho defisiénsia tilun. Imajen TATOLI/Osória Marques

DILI, 12 Outubru 2026 (TATOLI)—Asosiasaun Defisiénsia Timor-Leste (ADTL), hamutuk ho Klibur Defisiénsia Tilun Timor-Leste (KDT-TL) no instituisaun governu relevante sira, reafirma kompromisu atu promove Lian-Jestuál Timor-Leste, hametin inkluzaun sosiál no garante igualdade direitu ba ema ho defisiénsia, liuliu ema ho defisiénsia tilun.

Kompromisu ne’e hato’o iha selebrasaun Loron Nasionál Ema ho Defisiénsia, Segunda ne’e, iha Tower Fatuhada, Dili, ne’ebé envolve Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI), Ministériu Edukasaun (ME) no Sekretaria Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS).

Partisipante sira partisipa selebrasaun Loron Nasionál Ema ho Defisiénsia, iha Tower Fatuhada, Dili, ne’ebé envolve Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI), Ministériu Edukasaun (ME) no Sekretaria Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS). Imajen TATOLI/Osória Marques

Diretór Ezekutivu ADTL, Cesário da Silva, hateten katak dezenvolvimentu no implementasaun Lian-Jestuál Timor-Leste sai prioridade importante ida atu hametin inkluzaun no garante direitu ba ema ho defisiénsia tilun, liuliu iha asesu ba komunikasaun no informasaun.

“Esforsu atu promove no implementa Lian-Jestuál Timor-Leste kontinua sai prioridade importante ida hodi hametin inkluzaun no garante direitu ba ema ho defisiénsia, liuliu sira-ne’ebé uza lian-jestuál atu halo komunikasaun,” nia dehan iha nia diskursu.

Cesário esplika katak prosesu implementasaun lian-jestuál presiza dezenvolve kapasidade ema nian atu aprende no uza lian ne’e, hahú husi nivel báziku to’o nivel avansadu. Formasaun ba formadór no intérprete lian-jestuál mós importante atu asegura katak aprendizajen no utilizasaun lian ne’e bele la’o ho di’ak.

Partisipante sira partisipa selebrasaun Loron Nasionál Ema ho Defisiénsia, iha Tower Fatuhada, Dili, ne’ebé envolve Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI), Ministériu Edukasaun (ME) no Sekretaria Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS). Imajen TATOLI/Osória Marques

Nia hatutan katak kooperasaun ho parseiru internasionál, inklui fahe esperiénsia kona-ba American Sign Language (ASL), bele kontribui ba dezenvolvimentu kapasidade no apoiu tékniku iha prosesu aprendizajen lian-jestuál.

Iha nível institusionál, nia hateten katak inisiativa ne’e hetan atensaun husi Ministériu Edukasaun, Primeiru-Ministru no Konsellu Ministru, ho objetivu atu avansa prosesu aprovasaun no implementasaun Lian-Jestuál Timor-Leste, atubele uza iha edukasaun, instituisaun públika no komunidade.

Lian-jestuál iha papél importante atu fasilita komunikasaun entre ema ho defisiénsia tilun no sosiedade tomak, inklui iha eskola, instituisaun governu no servisu públiku.

KDT-TL: Lian-jestuál nu’udár direitu umanu no identidade linguístika

Diretora KDT-TL, Crecência Madeira, hateten katak selebrasaun Loron Internasionál Lian-Jestuál, ho tema “Proklama Direitu Umanu ba Ema ho Defisiénsia Tilun”, hatudu katak lian-jestuál la’ós de’it meiu komunikasaun, maibé mós parte importante husi identidade linguístika, dignidade no direitu umanu ema ho defisiénsia tilun sira-nian.

“Tema ne’e konvida ita hotu atu hametin kompromisu hodi promove, respeita no proteje direitu ema ho defisiénsia tilun sira-nian, inklui sira-nia direitu atu asesu ba informasaun, edukasaun, servisu públiku no partisipa ativu iha sosiedade,” nia dehan.

Partisipante sira partisipa selebrasaun Loron Nasionál Ema ho Defisiénsia, iha Tower Fatuhada, Dili, ne’ebé envolve Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI), Ministériu Edukasaun (ME) no Sekretaria Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS). Imajen TATOLI/Osória Marques

Crecência apela ba Governu, família, instituisaun no komunidade atu hamutuk promove no valoriza Lian-Jestuál Timor-Leste, hodi kria ambiente inkluzivu, asesível, respeitável no livre husi diskriminasaun.

“Ho espíritu solidariedade no kolaborasaun, ita bele hamutuk harii Timor-Leste ida-ne’ebé respeita no garante direitu no dignidade ema hotu nian,” nia afirma.

Nia mós hato’o agradese ba Uniaun Europeia no Plan International Timor-Leste, ne’ebé fó apoiu finanseiru ba realizasaun atividade selebrasaun ne’e. Atividade ne’e hala’o mós tanba parseria ho organizasaun sira hanesan Mane ho Vizaun Foun, Ba Futuru, Alfella, HDI no APFTL, liuhosi programa “Livre Sai O-an Rasik: Fó Kbi’it ba Labarik Vulnerável Sira atu Reklama Sira-nia Direitu”.

SEKOMS sei diskute ho ministériu relevante sira

Enrtretantu, Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, Expedito Loro Dias Ximenes, agradese ba organizasaun ema ho defisiénsia sira tanba konvida nia atu partisipa iha selebrasaun ne’ebé konsidera importante ba komunidade ema ho defisiénsia tilun.

Nia hateten katak Governu presiza rekoñese Lian-Jestuál Timor-Leste nu’udár meiu komunikasaun importante ba sidadaun sira-ne’ebé iha difikuldade rona no ko’alia.

“Ida-ne’e presiza diskute ho Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun, hamutuk ho Ministériu Edukasaun. Ita sei lori asuntu ne’e ba Konsellu Ministru atu diskute oinsá Governu bele tau-atensaun no fó rekoñesimentu ba lian-jestuál ne’e,” Expedito dehan.

Nia hatutan katak nia sente kontente tanba bele partisipa iha selebrasaun ne’e no haree kapasidade no talentu ema ho defisiénsia tilun sira-nian, inklui sira-nia abilidade atu hato’o no espresa sira-nia-an.

Expedito afirma katak Governu no instituisaun públika sira presiza promove utilizasaun lian-jestuál iha servisu públiku no iha sosiedade, atu ema ho defisiénsia tilun bele asesu ba informasaun no partisipa ativu iha vida sosiál.

Nia mós temi katak diskusaun kona-ba asuntu ne’e envolve instituisaun governu relevante sira, inklui MSSI, ME no SEKOMS, atu buka dalan ne’ebé bele asegura asesu ba komunikasaun no protesaun direitu umanu ema ho defisiénsia tilun sira-nian.

Kontekstu

Iha 26 Maiu 2026, ADTL husu Governu atu koloka intérprete lian-jestuál iha tribunál sira, atu fasilita asesu ba justisa ba ema ho defisiénsia, liuliu ema ho defisiénsia tilun. Lee notísia TATOLI: ADTL husu Governu koloka intérprete lian jestuál iha tribunal atu fasilita asesu justisa ba EhD.

Iha 7 Abríl 2026, Ministériu Edukasaun no organizasaun ema ho defisiénsia mós planeia atu realiza formasaun ba formadór no manorin sira, atu bele responde ba nesesidade estudante ho defisiénsia, inklui liuhosi aprendizajen lian-jestuál. Lee tan iha: ME no Organizasaun EhD planeia realiza formasaun hodi hatán ba estudante nia nesesidade.

Antes ne’e, iha 26 Setembru 2023, TATOLI mós relata katak dezenvolvimentu lian-jestuál presiza manuál no polítika orientadora atubele implementa iha instituisaun Estadu sira, hodi fasilita asesu ba edukasaun no servisu. Bele lee iha: Dezenvolve lian jestuál presiza kria manuál atu implementa.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!