Top

MPIE define prioridade estratéjiku ba dezenvolvimentu Timor-Leste to’o 2030

Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, Gastão de Sousa. Imajen Tatoli/Egas Cristóvão

DILI, 15 Outubru 2026 (TATOLI) – Ministériu Planeamentu no Investimentu Estratéjiku (MPIE) define prioridade estratéjiku ba dezenvolvimentu susutentavel no inkluzivu Timor-Leste, ho foku ba avaliasaun Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu (PED) 2011-2030, investimentu públiku, no implementasaun Planu Nasionál Médiu Prazu (PMP) 2027-2030.

Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, Gastão de Sousa, esplika katak knaar MPIE mak responsabilidade atu dezenvolve, koordena no avalia polítika ba promosaun dezenvolvimentu sosioekonómiku, liuhusi planeamentu integradu no jestaun rekursu finanseiru, inklui implementasaun PED 2011-2030.

Iha aprezentasaun kona-ba prestasaun konta Governu Dasiak, ministru hato’o relatóriu monitorizasaun implementasaun ED ba períodu 2011-2030 ba períodu implementasaun 2011-2024 no PMP 2027-2030, ne’ebé sei orienta prioridade dezenvolvimentu iha tinan haat tuirmai.

“Relatóriu monitorizasaun reflete ho onestidade ita to’o ona iha ne’ebé no PMP hatete ho klaru saida mak ita sei halo atu responde ba situasaun ne’e”, Gastão de Sousa dehan.

Tuir relatóriu ne’e, husi meta 199 iha setór prinsipál sira, meta106 ka 53,3%, kompleta ona ka atinje faze avansada. Meta 43% rejista progresu parsiál, enkuantu besik 3% rejista progresu limitadu.

Ministru ne’e afirma katak avaliasaun ne’e permite Governu indentifika susesu, dezafiu no oportunidade atu hadi’a planeamentu no implementasaun polítika públika.

Entre rezultadu pozitivu sira, Timor-Leste rejista kobertura eletrisidade nasionál 99,7%, kobertura rede telemóvel liu 120% husi populasaun, taxa imunizasaun 98% no asesu ba bee iha área rural 77%. Kobertura saneamentu urbanu atinje 74%, enkuantu rejistu negósiu liuhusi SERVE to’o 48,269. Feto oukupa 37% husi asentu iha Parlamentu Nasional, aas liu iha Sudeste Aziátiku.

Maski nune’e, Timor-Leste hasoru dezafiu estruturál. Iha 2024, kreximentu Produtu Internu Brutu (PIB) naun-petróleu sei ki’ik liu meta PED, ne’ebé mak 8-11%. Taxa pobreza nasional atinje 37% , tuir Living Standard Survey husi INETL iha 2024. Dezafiu seluk inklui défisit fiskál, joven ho idade 15-24 ne’ebé laiha empregu, edukasaun ka formasaun, no taxa mortalidade infantil 32 kada labarik 1.000 moris.

Iha área edukasaun inkluziva, partisipasaun labarik no joven ho defisiénsia ho idade 5-29 iha ensinu primáriu rejista 3,9%, kompara ho meta 16,1%. Iha área abitasaun, uma 5.000 mak harii husi meta 55.000, enkuantu enerjia renovavel reprezenta menus husi 5%, husi kombinasaun enerjia, dook husi meta 50% to’o 2030. Iha área rai, títulu rai formál 949 mak fó sai husi parsela 326.111 ne’ebé rejistadu.

Atu responde ba dezafiu hirak ne’e, Governu indetifika oportunidade ne’ebé mai husi adezaun Timor-Leste ba ASEAN no Organizasaun Mundiál Komérsiu, denzenvolvimentu kabu submarine, operasaun Portu Tíbar no planu atu espande Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato.

Gastão subliña katak populasaun joven, ne’ebé 70% ho idade menus husi tinan 35, reprezenta potensiál importante ba ekonomia maski rekursu Fundu Petrolíferu limitadu.

PMP 2027-2030 iha objetivu mak atu alkansa kreximentu anuál PIB naun-petrolíferu entre 6% – 7,5% to’o 2030. Governu mós planei kria postu traballu formál foun 5.000-7.000 kada tinan iha setor privadu no aumenta investimentu setór privadu ba 15 to’o 20 pontu persentajen PIB naun-petróleu.

“Ita tenke realístika katak ekonomia labele depende de’it ba despeza públika. Governu labele kontinua hanesan prinsipál fonte atividade ekonómika ho empregu. Agora, ita presiza empreza Timór nian atu hasa’e produsaun, investe no emprega ema. Ita presiza mós investimentu estranjeiru responsavel ne’ebé lori kapitál, kompeténsia ho asesu ba merkadu”, nia hatete.

Planu ne’e bazeia ba pilár haat, diversifikasaun ekonómika, dezenvolvimentu infraestrutura, dezenvolvimentu sosiál no kapital umanu, no dezenvolvimentu institusionál. Aleinde ne’e, PMP inklui área transversál sira, hanesan abitasaun no ordenamentu territóriu, igualdade jéneru, defisiénsia no inkluzaun sosiál, no mudansa klimátika.

Iha pilár diversifikasaun ekonómika, prioridade inklui agrikultura, ekonomia azúl, turizmu, indústria manufatureira, mikro, ki’ik no médiu empreza, kooperativa no merkadu traballu. Pilár infraestrutura foka ba estrada, ponte, bee, saneamentu, eletrisidade, aeroportu, portu, transporte públiku no teknolojia informasaun no komunikasaun.

Pilár sosiál no kapitál umanu inklui edukasaun, saúde, ensinu superiór, protesaun sosiál, juventude, desportu, arte no kultura. Enkuantu pilár institusionál foka ba justisa, direitu ba rai, governasaun munisipál, jestaun finansa públika, kombate anti-korrupsaun, administrasaun públika, Governu dijital, seguransa, defeza, no relasaun internasionál.

Planu Médiu Prazu define prioridade nasionál sanulu, inklui reforma posse ba rai no kadastru dijitál, garantia kréditu MSME, finansiamentu misturadu, dezenvolvimentu ekonomia azúl, fasilitasaun komérsiu no lojístika (ASYCUDA/Tíbar), infraestrutura ba korredór ekonómiku, turizmu, irrigasaun no produtividade agríkola, formasaun téknika no profisionál (TVET), asesu ba enerjia no bee, no reforma regulatória atu hadi’a ambiente investimentu.

To’o 2030, Governu hakarak aumenta reseita doméstika naun-petróleu to’o 17,7% husi PIB, aumenta títlu rai iha korredór ekonómiku ba besik 30.000, no garante eletrisidade oras 24 kada loorn ba 100% suku. Meta seluk inklui aumenta enerjia renovavel iha mistura eletrisidade ba pelumenus 50%, hasa’e partisipasaun graduadu TVET iha empregu formál ba pelumenus 60%, hatún númeru stunting iha labarik menus husi tinan 5 ba 35% ka menus.

Governu mós hakarak hadi’a kondisaun estrada nasionál, hametin índise kapitál umanu, hamenus perda ekonómika husi peska ilegál iha zona ekonómika eskluziva ba menus husi millaun $15 kada tinan, no asegura susesu Timor-Leste nian iha Prezidénsia ASEAN 2029.

Tuir MPIE, PMP 2027–2030 inklui objetivu estratéjiku 19, área rezultadu xave 35, rezultadu estratéjiku 168 no meta ho indikadór 71. Implementasaun no monitorizasaun planu ne’e sei kontinua bazeia ba Rezolusaun Governu n.º 43/2024, loron 14 Agostu, atu orienta dezenvolvimentu nasionál to’o 2030.

Notísia relevante: MPIE ezekuta 49% husi OJE tinan ne’e 

Jornalista: Arminda Fonseca

Editora: Maria Auxiliadora

 

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!